بحت و انيت محض يعنى وجود مجرد صرف و غير متناهى و منزه از ماهيت مى دانند به ادله اى كه در كتب فن آورده اند و از آن مرتبه تعبير به احديت ذات مى كنند ، اما بر مشرب رحيق اهل تحقيق وجود عين موجود است و تمايز موجودات به اضافات و نسب اسمائى است ، و بر همه وجودات حقائق صادق است كه اعيان حقايق عين هويت و وجود آنها است ، چنان كه بر مبناى اهل نظر بر ماهيات نيز صادق است چون صدق عارض بر معروضاتش .
ثمره بحث اينكه انيت محض بودن حق تعالى در كتب اهل نظر بابى خاص دارد ، و در صحف اهل تحقيق بدين عنوان معنون نيست هر چند در اثناى مسائل و مطاوى مباحث بدان تفوه شده است ولى تفاوت در ميان بسيار است زيرا نظر اهل نظر در تنزيه قاصر به مرتبه اى از وجود است و تنزيه او عين تشبيه است مثلا گويند : واجب الوجود عقل محض لانه ذات مفارقة للماده ، و كذلك هو معقول محض لأن المانع للشى ء ان يكون معقولا هو ان يكون فى الماده و علائقها فالبرى عن الماده والعلائق هو معقول لذاته فذاته عقل و عاقل و معقول . « 1 » ولى بنابر حقيقت توحيد بر عرف تحقيق ، جمع بين تفرقه و جمع ، و تنزيه از تنزيه و تشبيه است كما هو المروى عن مولانا و امامنا صادق آل محمد صلوات الله عليهم :
ان الجمع بلا تفرقة زندقة ، و التفرقة بدون الجمع تعطيل ، و الجمع بينهما توحيد .
هامش
( 1 ) الهيات شفاء ، ط 1 ، ص 233 و مدينه فاضله فارابى ، ص 10 ط مصر .