نيز ممكن نيست .
آن همه آيات و روايات كه نقل كرده ايم تحريص به معرفت نفس بود ، حديث رسول الله صلى الله عليه و آله كه از غرر و درر نقل كرده ايم كه اعلمكم بنفسه اعلمكم بربه ، آيا سياق اين حديث و آن همه احاديث تعليق بر محال است ؟ ! وانگهى كلمه كنه را از كجا آورده ايد ؟ و ضمير ربه راجع به من است كه در آن نكته ايست بايد بيان شود تا معلوم شود كه كسى خود را شناخت رب خود را شناخت يعنى چه ؟
گذشته از اين ، معرفت بر طرق و انحاى گوناگون است : معرفت از طريق فكر و نظر يك نحو است و معرفت از طريق شهود نحو ديگر ، و اگر معرفت به نفس را به طريق اول منع كنيم طريق دوم بر صحت و قوت خود باقى است و سخت استوار و پايدار است .
و پس از اينها كه گفته ايم لازمه قول قائلين به عجز معرفت نفس اين است كه كسى معرفت به رب خود پيدا نكرده باشد .
آن هم چنان كه آيات مفسر يكديگرند كه ان الكتاب يصدق بعضه بعضا ، و كتاب الله ينطق بعضه ببعض ويشهد بعضه على بعض . « 1 »
همچنين روايات نيز مصدق و ناطق يكديگرند ، و چنان كه گفته ايم روايات در حث و ترغيب معرفت نفس بسيار آمده است .
و فوق اين همه كه گفته ايم ، خداوند متعال در قرآن كريم ارائه آيات خود را كه طرق شناسايى به او است در دو چيز قرار داده است يكى آفاق و يكى انفس ،
سَنُرِيهِمْ آياتِنا فِي الْآفاقِ وَ فِي أَنْفُسِهِمْ حَتَّى
هامش
( 1 ) نهج البلاغه ، خطبه 18 و 131 .