يكون بعد الشى من وجوه كثيرة مثل البعدية الزمانية و المكانية الخ كه اين تعبير فارابى و شيخ و قطب دلالت بر انحصار بر پنج قسم ندارد اگر چه در مقام احصاء بيش از پنج قسم نياورده اند و خواجه در شرح همين فصل اشارات گويد و اعلم ان تأخر الشى عن غيره يقال بخمسة معان على ما حقق فى الفلسفة الاولى احدهما بالزمان و الثانى بالمرتبة و الوضع و الثالث بالشرف و الرابع بالطبع و الخامس بالمعلومية .
تقدم بالمكان با تقدم بالزمان را ، يكى به حساب آورده اند . چنان كه شيخ در فصل اول مقاله چهارم الهيات شفاء ( ج 2 ط 1 ص 110 ) . غرض اين است كه اقسام پنجگانه را بدين صورت محسوب داشته است : تقدم به زمان و مكان ، تقدم بوضع ، تقدم بشرف ، تقدم بطبع ، تقديم بعليت . و در فصل مذكور عنوان كرده است كه مشهور در نزد جمهور همان تقدم مكان و زمانست ، و در تطور و تكامل معنى تقدم و تأخر به ترتيب مذكور بحث شريف و مفيد فرموده است . كه اصل آن از ماوراء الطبيعه ارسطو است ( ص 577 567 ج 2 تفسير ابن رشد بر آن ط 1 ) .
از اقسام تقدم و تأخر ، تعبير به قبل و بعد نيز مىشود چنان كه در ماوراء الطبيعه ارسطو شده است ( ج 2 ط 1 ص 567 تفسير ابن رشد بر آن ) .
فارابى به تبعيت از ارسطو به قبل تعبير كرده است كه بايد اقسام قبل و بعد گفت . و شيخ رئيس در اول مقاله چهارم الهيات شفاء به تقدم و تأخر عنوان كرده است ( ج 2 رحلى ص 464 ط 1 ) . ولى تحقيق بحث چنان كه گفته ايم از كتاب ماوراء الطبيعه ارسطو است .
حكيم سبزوارى در شرح منظومه حكمت ( ص 80 طبع اعلى ) اقسام تقدم را به اقسام سبق تعبير كرده است . و بنابراين بايد تأخر را به لحوق تعبير كرد يعنى اقسام سبق و لوحق .
قيصرى در شرح آخر فص داودى فصوص الحكم محيى الدين
نصوص الحكم بر فصوص الحكم (فارسى) — صفحة 524
مساهمون: حسن حسن زاده آملى
ص٥٢٤