دور باطل است پس شكل اول باطل خواهد بود . ملاميرزا گفت همين دليل شما شكل اول است و مشتمل است بر صغرى و كبرى و نتيجه و تو صغرى و كبرى را مستلزم نتيجه نميدانى پس دليل تو بنابر مذهب تو فاسد است . پس ملاخليل صبر نكرد تا آقا حسين بيرون آيد بلافاصله برخاست و بر دراز گوش خود سوار شد و به قزوين مراجعت كرد .
و در كتاب تراجم آورده اند كه : كتب ابو سعيد ابوالخير الى الشيخ ابى على ابن سينا : اياك ان تعتمد على مباحث المعقول فان اول البديهيات الشكل الاول و فيه دور لان ثبوت النتيجة يتوقف على كلية كبراه و لاتصير كبراه كلية حتى يكون الاكبر صادقا على الاصغر لان الاصغر من جملة افراد الاكبر .
و أجاب الشيخ بأن كلية الكبرى موقوفة على اندراج الاصغر اجمالا و المقصود من النتيجة حصوله ( ثبوته خ ل ) تفصيلا .
و خود تنكابنى هم در اثناى عبارت فوق گويد :
و اين شبهه را شيخ ابو سعيد ابوالخير كرده و شيخ بشيخ ابوعلى ابن سينا فرستاده و نوشته كه شما استدلاليان بايد هر مطلبى را بيكى از اشكال اربعة تمام كنيد و تماميت ثلاثة موقوف بر تماميت شكل اول است چه آن سه شكل بايد به شكل اول تمام شوند و شكل اول مستلزم دور است چه نتيجه موقوف است بر اندراج اصغر تحت اكبر بتقديريكه متقدم شد و هر دليلى تا به شكل اول در نيايد تمام نخواهد بود چنان كه شما را اين گمانست و شكل اول بديهى الانتايج است چنان كه شما ميگوييد با اينكه مستلزم دور است و دور باطل است .
چون اين شبهه بشيخ رسيد در جواب نوشت كه دور باجمال و تفصيل مندفع است چه جهت دور مختلف است زيرا كه كبرى موقوف است بر نتيجه اجمالا و نتيجه موقوف است بر كبرى مفصلا .
در درس صد و هجدهم و درس صد و نوزدهم دروس معرفت نفس در پيرامون اين موضوع ، مطالبى تحرير نموده ايم ، اگر خواهى
نصوص الحكم بر فصوص الحكم (فارسى) — صفحة 488
مساهمون: حسن حسن زاده آملى
ص٤٨٨