ديگر آنكه در قرآن و احاديث دالّ بر اين بسيار است مثل قوله تعالى :
مَنْ يُحْيِ الْعِظامَ وَ هِيَ رَمِيمٌ قُلْ يُحْيِيهَا الَّذِي أَنْشَأَها أَوَّلَ مَرَّةٍ وَ هُوَ بِكُلِّ خَلْقٍ عَلِيمٌ
« 1 »
يعنى : گفت آدمى كه زنده خواهد كرد آن استخوانهاى پوسيدهء ريزه ريزهشدهء مرا ؟ بگو اى محمد ! كه : زنده خواهد كرد آن استخوانها را آن كه آفريده و پيدا كرده اول بار ، و آنكس ، به همهء آفريدنيها داناست .
و ديگر مىفرمايد كه :
كَما بَدَأْنا أَوَّلَ خَلْقٍ نُعِيدُهُ
« 2 » ؛ يعنى : « چنان كه اوّل آفريديم باز خواهيم زنده كرد و حيات بخشيد ، بعد از آنكه معدوم و نابود شده باشد » . و امثال اين آيات بسيار است و اخبار بىشمار و دليل عقلى نيز بر اين قايم است و دليل آن است كه خداى تعالى تكليف فرموده و وعدهء ثواب و وعيد عقاب كرده و اينها در دنيا نمىباشد و در اين نشئه ؛ پس در آخرت و نشئهء ديگر باشد ؛ چه خلف وعده بر خداى تعالى روا نيست چنان كه دانستى .
مجملا ، كسى كه جايز مىداند كه اوّلا كسى تواند بود كه آفريده شود ، جايزش مىبايد دانست به طريق اولى كه اعاده شود ؛ چه اعاده آسانتر است از ابتداى خلقى كه هيچ نبوده . و مسأله ظاهر است به حمد اللّه .
و ديگر آنكه بايد اعتقاد كرد كه هركه كافر از دنيا بيرون رود ، دايم در دوزخش بايد بود به واسطهء كفرش ، و دالّ بر اين است اجماع و آيات و اخبار بسيار بر وجهى كه قابل تأويل و تصرّف نيست . و هركه مؤمن باشد البته به بهشت مىرود و احتمال دارد كه اگر گناه داشته باشد و توبه نكرده ، به لطف و كرم خود يا به واسطهء شفيعى كه شفاعتش كند عفو فرمايد و عذاب نكند . و اين
هامش
( 1 ) - سوره يس ( 36 ) : 78 .
( 2 ) - سوره انبياء ( 21 ) : 104 .