اسلام نمىكنند و بسيارى از اخبار را به واسطهء عدم عدالت راوى طرح مىنمايند و اين جماعت به اهل بيت مخصوصتر بودهاند از ديگران ؛ و به واسطهء اين حال ، ايشان را شيعه و رافضى مىگويند و اكثر اوقات از خوف اعدا پنهان بودهاند و نزد ايشان تقيه مىكردهاند و از ايشان ايذا و اهانت مىكشيدهاند و با وجود اينها از حضرت نقل اخبار مىكردهاند و مذهب خود را وانمىگذاشتهاند .
پس دروغ گفتن ايشان هيچ وجهى ندارد زيرا كه آن ، در آخرت موجب نار است و در دنيا باعث بر ستم و قتل و عار . پس بىمنشأ حقيقى ، عاقل اختيار اين نمىكند . و اين ظاهر است .
و با وجود اين حالات و زمان تقيّه ، نقل كرده بعضى از عدول علما ، كه چهارصد مصنّف از چهارصد مصنّف كه جميع جواب مسائلى كه از حضرت امام صادق سؤال مىكردند ، نوشته شده است و چهار هزار راوى از اهل عراق و خراسان و حجاز و شام از راويان و اصحاب امام جعفر صادق عليه السّلام تنها به قلم آمده « 1 » و راويان باقى ائمّه عليهم السّلام بر اين قياس با آنها كه نوشته نشده باشند و مصنّف نباشند چه مقدار باشند . و كتب بسيار در جمع اسامى روات بوده و آنچه بالفعل موجود است كتاب خلاصه « 2 » و كتاب نجاشى و كتاب ابن داود و كتاب كشّى « 3 » و فهرست و كتاب رجال شيخ و غيرهاست . با آنكه كتب از ميان رفته به سوختن و شستن خصمان ، و ضايع شدن در چاهها و خوردن ارضه « 4 » در پنهان كردن از ترس مخالفان . و اين كتب مذكور ، تمام نام رواتى است كه روايت حديث از ايشان كردهاند از آنچه جمع شده است و به ما رسيده از
هامش
( 1 ) - ر ك : المعتبر في شرح المختصر ، ج 1 ، ص 26 ، مقدمه ، چهار هزار راوى به قلم آمدند يعنى :
همه مشغول نوشتن احاديث بودند .
( 2 ) - كتاب خلاصة الأقوال از تأليفات علامهء حلى ( 648 - 726 ) است .
( 3 ) - آنچه از رجال كشّى موجود است ، تحرير شيخ طوسى با عنوان « اختيار معرفة الرجال » است .
( 4 ) - ارضه : موريانه .