اوّل آنكه شريك ندارد
يعنى يكى است و دو نيست ، زيرا كه اگر دو باشد محال لازم آيد چرا كه اگر يكى ارادهء حركت جسمى نمايد در وقتى و ديگرى ارادهء سكون همان جسم نمايد در همان وقت ، پس اگر مراد هر دو برآيد لازم آيد كه آن جسم در يك وقت هم متحرّك و هم ساكن باشد و اين محال است . و اگر مراد هيچيك بر نيايد ، لازم آيد كه جسم نه متحرّك و نه ساكن باشد و اين نيز محال است و عجز هر دو نيز لازم آيد . و اگر مراد يكى برآيد ، ترجيح بلا مرجّح لازم آيد كه محال است يا عجز آن ديگر ؛ آن نيز محال است . و نمىتواند كه هيچيك ارادهء آن نكنند چرا كه عجز لازم مىآيد . و همچنين اگر يكى اراده كند دون ديگرى ، زيرا كه عجز آن ديگر لازم آيد و آن هم محال است و ديگر ترجيح بلا مرجّح لازم آيد ؛ چه نسبت هر دو به همه مساوى است . و اين ظاهر است .
و ديگر آنكه بديهة ارادهء واجب ، ممكن را ، محال نيست . گويا به اين اراده كرده خداى تعالى به قول او :
لَوْ كانَ فِيهِما آلِهَةٌ إِلَّا اللَّهُ لَفَسَدَتا .
« 1 »
ديگر آنكه واجب عين وجود است چنانچه معلوم شد و وجود يكى است چنانچه ثابت شده در محل خود . پس واجب يكى باشد .
ديگر آنكه نفى شريك و دوئيت و اثبات وحدانيت در قرآن بسيار است مثل
قُلْ هُوَ اللَّهُ أَحَدٌ
يعنى : « بگو اى محمّد كه خدا يكى است » . و
شَهِدَ اللَّهُ أَنَّهُ لا إِلهَ إِلَّا هُوَ
« 2 » يعنى : « گواهى مىدهد خداى كه نيست خدايى به غير از
هامش
( 1 ) - سورهء انبياء ( 21 ) : 22 .
( 2 ) - سورهء آل عمران ( 3 ) : 18 .