35 / 44
آيا سير نكردهاند در زمين تا ببينند چگونه شد سر انجام آنان كه پيش از ايشان بودند و آن جماعه بودند زيادهتر از ايشان در قوت و هرگز نيست كه عاجز كند خدا را چيزى در آسمانها و نه در زمين هر آئينه او هست دانا توانا ( 44 )
35 / 45
و اگر گرفتارى كردى خدا مردمان را به سزاى آنچه مىكردند نگذاشتى بر پشت زمين هيچ جانورى را و ليكن موقوف مىدارد ايشان را تا ميعادى معين پس چون آمد ميعاد ايشان پس هر آئينه خدا هست به بندگان خود بينا ( 45 )
شرح
أَ وَ لَمْ يَسِيرُواآيا سير نمىكنند اهل مكهفِي الْأَرْضِدر زمينفَيَنْظُرُوا كَيْفَ كانَتا ببينند در راه شام و يمن كه چگونه بودعاقِبَةُ الَّذِينَ مِنْ قَبْلِهِمْعاقبت آنان كه پيش از ايشان بودند يعنى قوم عاد و ثمودوَ كانُوا أَشَدَّ مِنْهُمْو بودند ايشان سختتر از مكيانقُوَّةًاز روى توانائى و با وجود آن از عذاب رهائى نيافتند و آثار هلاك هر قوم در ديار ايشان باقيستوَ ما كانَ اللَّهُ لِيُعْجِزَهُو نيست خداى تعالى كه عاجز گرداند او رامِنْ شَيْءٍهيچ چيزىفِي السَّماواتِدر آسمانهاوَ لا فِي الْأَرْضِو نه در زمين پس هر چه خواهد كند و كسى بر حكم او پيشى نگيردإِنَّهُ كانَبه درستى كه او هستعَلِيماًدانا باحوال همه اشياقَدِيراًتوانا به تصرف در آنهاوَ لَوْ يُؤاخِذُ اللَّهُو اگر مؤاخذه كردى خداى تعالىالنَّاسَ بِما كَسَبُوامردمان را به جزاى آنچه كسب مىكنند از شرك و معصيتما تَرَكَنگذاشتىعَلى ظَهْرِهابر پشت زمينمِنْ دَابَّةٍهيچ جنبنده از آدميان يا جن و انس و گفتهاند مراد همه حيواناتاند كه بشامت معاصى بنىآدم هلاك مىشوند چنانچه در زمان حضرت نوح عليه السلام كه بشومى كفر مشركان همه جانوران هلاك شدند مگر آنچه در كشتى بودند پس درين وقت نيز اگر ايشان را به گناه عاصيان بگيرد همه نابود شوندوَ لكِنْ يُؤَخِّرُهُمْو ليكن بازپس مىدارد ايشان راإِلى أَجَلٍ مُسَمًّىتا وقت نامبرده كه زمان هلاك ايشان استفَإِذا جاءَ أَجَلُهُمْپس چون بيايد وقت هلاك ايشانفَإِنَّ اللَّهَپس به درستى كه خداى تعالىكانَ بِعِبادِهِهست به بندگان خودبَصِيراًبينا و مىداند كه مستحق هلاك كيست و لائق خلاص و نجات كدام است و هر يك را فراخور حال او پاداش دهد نظمآن را بلوامع رضا بنوازد * و اين را به نوائر غضب بگدازدكس را به قضاى قدرتش كارى نيست * آنست صلاح خلق كو مىسازد .