آن كسانى كه به گمان ايشان خدايانند ، خود در صدد آنند كه به پروردگارشان نزديكى پيدا كنند ، نيازمند رحمت اويند ، و هر كس به فطرت خود ، و بسا هست كه به ايمان خويش خواستار نزديكى به او مىشود ؛ و دربارهء اين آيه و آيات مشابه آن ، گروهى از مفسران گرفتار حيرت شده و پرسيدهاند كه آن كسان كه مىخوانند كيانند و چگونه مىخواهند وسيلهء نزديكى به پروردگارشان را به دست آورند ؟
بعضى چنان گمان كردهاند كه آنها بتاناند ، در صورتى كه بعضى ديگر بر آنند كه منظور فرشتگان و بندگان صالح خدا هستند كه پيروان ايشان آنان را به جاى خدا ارباب ( جمع رب ) خود تصور مىكردهاند .
و حقيقت اين است كه هر يك از اين دو نظر پارهاى از معنى آيه است ، در صورتى كه معنى شاملتر اين است كه هر چيز يا هر شخصى است كه جز خدا از او فرمانبردارى شود ، بدان سبب كه اغلب فرزندان آدم به جاى خدا به پرستش صاحبان نيرو و مال و جاه همچون پادشاهان و رهبران سياسى و مترفان و صاحبان نعمت و خوشگذرانان و كشيشان و حاخامان مىپردازند .
پس آيات ، چنان كه مىنمايد ، شامل همهء آنان مىشود ، بلكه متمركز بر آن است و در آن مىكوشد كه بشر را از يوغ پرستش آنها خلاص كند ، و شايد قراءت سريع آيات شرك اين الهام را به ما ببخشد كه خدايان پندارى مورد پرستش جز خدا معمولا از افراد بشرند ، و پروردگار ما مىگويد :
وَ إِذا رَأَى الَّذِينَ أَشْرَكُوا شُرَكاءَهُمْ قالُوا رَبَّنا هؤُلاءِ شُرَكاؤُنَا الَّذِينَ كُنَّا نَدْعُوا مِنْ دُونِكَ
- و هنگامى كه مشركان شركاى پندارى خويش را ديدند گفتند : پروردگارا ! اينانند شريكانى كه ما جز تو مىخوانديم » ( النحل / 86 ) .
و گفت :
قُلْ يا أَهْلَ الْكِتابِ تَعالَوْا إِلى كَلِمَةٍ سَواءٍ بَيْنَنا وَ بَيْنَكُمْ أَلَّا نَعْبُدَ إِلَّا اللَّهَ / 252 وَ لا نُشْرِكَ بِهِ شَيْئاً وَ لا يَتَّخِذَ بَعْضُنا بَعْضاً أَرْباباً مِنْ دُونِ اللَّهِ
- بگو : اى اهل كتاب ! بياييد تا به كلمهاى يكسان ميان ما و شما بازگرديم و جز خدا را نپرستيم و چيزى را شريك او ندانيم ، و بعضى از ما بعضى ديگر را ربها ( ارباب ) ى خويش نگيريم »