فعل غير مقدور است و با تحقق همه آنها ( تحقق علت تامه ) تحقق فعل ضرورى است .
و چنان كه گذشت ضرورى بودن فعل نسبت به مجموع اجزاى علت تامه منافات با اين ندارد كه نسبت فعل انسان كه يكى از اجزاى علت تامه است نسبت امكان باشد .
انسان امكان يعنى اختيار فعل را دارد و ضرورى بودن نسبت فعل به مجموع اجزاى علت موجب ضرورى بودن نسبت فعل به برخى از اجزاى آن كه انسان است نمى باشد .
درك ساده و بى آلايش انسان نيز اين نظر را تأييد مىكند ؛ زيرا ما مى بينيم مردم با نهاد خدادادى خود ميان امثال خوردن و نوشيدن و رفتن و آمدن و ميان صحت و مرض و بزرگى و كوچكى ، بلندى قامت ، فرق مى گذارند و قسم اول را كه با خواست و اراده انسان ارتباط مستقيم دارد در اختيار شخص مى دانند و مورد امر و نهى و ستايش و نكوهش قرار مى دهند بر خلاف قسم دوم كه در آنها تكليفى متوجه انسان نيست .
در صدر اسلام ميان اهل سنّت در خصوص افعال انسان ، دو مذهب مشهور بود ؛ گروهى از اين روى كه افعال انسان متعلق اراده غير قابل تخلف خداست ، انسان را در افعال خود مجبور مى دانستند ! و ارزش براى اختيار و اراده انسان نمى ديدند و گروهى انسان را در فعل خود مستقل مى دانستند و ديگر متعلق اراده خدايى نديده از حكم ( قدر ) خارج مى شمردند .
ولى به حسب تعليم اهل بيت كه با ظاهر تعليم قرآن مطابقت دارد ، انسان در فعل خود مختار است ولى مستقل نيست ، بلكه
شيعه در اسلام ( طبع قديم ) ( فارسى ) — صفحة 132
مساهمون: السيد محمدحسين الطباطبائي
ص١٣٢