9 پاسخ مىدهد .
آيهء نوزدهم :
كُنْتُمْ خَيْرَ أُمَّةٍ أُخْرِجَتْ لِلنَّاسِ
سؤال شده است كه چرا « كنتم » به لفظ ماضى آمده است ؟ معنى اينست كه : چون شما در گذشته امر به معروف مىنموديد ، بهترين امت بوديد ، در صورتى كه حقيقت اينست كه : امت اسلامى تا زمانى كه امر به معروف كند ، بهترين امت است ، پس بايد به جاى كنتم أنتم بگويد و پاسخ مىدهد كه « كنتم » در اين آيه به معناى خُلقتم و وُجدتم است مانند
وَ إِنْ كانَ ذُو عُسْرَةٍ
يعنى كنتم در اينجا معنى كان تامه را دارد اگر چه از لحاظ لفظ ناقصه به كار رفته است و پاسخ دوم اين كه : « كنتم عند اللَّه و فى اللوح المحفوظ » است و در پاسخ ديگر مىگويد : « كنتم في الكتب المتقدمة » و در پاسخ چهارم مىگويد « كنتم » به معنى « صرتم » است ولى سيد اين قول را بسيار ضعيف مىشمارد . پاسخ ديگر را از « حسن » مفسر نقل مىكند كه او اين آيه را طبق ظاهرش معنى كرده و گفته است امت اسلامى چون در گذشته امر بمعروف مىكرد بهترين امت بود ، ولى اكنون چنين نيست و از قول بعض مسلمين نقل مىكند كه گفته است اعوذ باللَّه أن أكون كنتيّا يعنى پناه مىبرم به خدا از اين كه به من بگويند : « تو در گذشته چنين صفت خوبى داشتى » و در پاسخ هفتم مىگويد : بعضى گفتهاند « كنتم » به معنى « أنتم » است بدليل اين كه خداوند متعال در يك آيه مىفرمايد :
وَ اذْكُرُوا إِذْ أَنْتُمْ قَلِيلٌ مُسْتَضْعَفُونَ فِي الْأَرْضِ
و در آيهء ديگر مىفرمايد :
وَ اذْكُرُوا إِذْ كُنْتُمْ قَلِيلًا فَكَثَّرَكُمْ
و خلاصه « كان » در اين آيه ، مانند
وَ كانَ اللَّهُ غَفُوراً رَحِيماً *
است كه بر دوام و استمرار دلالت دارد نه خصوص ماضى و در آخرين قول كه قول هشتم است همين قول هفتم را با بيانى ديگر نقل مىكند و مىگويد :
بعضى گفتهاند : معنى آيه اينست كه كنتم مذ كنتم خير امة .
آيهء بيستم :
لَنْ يَضُرُّوكُمْ إِلَّا أَذىً
است كه سؤال شده است كه « اذى » ضرر است پس معنى آيه اين است كه به شما زيان نمىرسانند مگر زيانى و اين سخنى غير مستقيم و غير منتظم است ، بلكه متغاير و متناقض است و در اولين پاسخ كه معمولا بهترين پاسخ نزد سيّد است و مىگويد : مقصود از اذى ، آزار زبانى است ، مانند سرزنش كردن و گوشه و كنايه زدن و اين اگر چه ضرر است اما ضررى است خفيف و سبكتر از ضرر نيزه و شمشير و در سه پاسخ ديگر اقوالى را نقل مىكند كه برگشتش به همان قول اول است و در پنجمين پاسخ و آخرين پاسخ نقل مىكند كه استثنا منقطع است نه متصل ، ولى خودش اين قول را رد مىكند كه در استثناء منقطع بايد مستثنى داخل در مستثنا منه نباشد مانند « ما نفعه الا ما ضرو ما زاد الانقص » و در اينجا استثناء متصل ممكن است .
آيهء بيست و يكم :
لَيْسَ لَكَ مِنَ الْأَمْرِ شَيْءٌ
سؤال شده است كه اين آيه قول مجبره