چيزى است كه خدا نمىپسندد ؛ و مبتلا شدن به تناقض در آراء ؛ همانطور كه مؤلّف رحمة اللّه عليه بدين مناقصهگويى دچار شده است ؛ چون در مباحث مبدأ و معاد در هيچيك از آراء اهل نظر اشكالى وارد نكرده است ؛ مگر آنكه خود بدان دچار شده است ، كه عين آن اشكال يا شديدتر از آن را قبول كند ؛ و ما در مواضع خود بدان اشاره خواهيم كرد .
و اوّل آنها در همين مسئله است كه بر حكماء الهيّه در گفتارشان به وجود مجرّدات ، عقلّيه طعن زده است ، و آنگاه خود جميع آثار تجرد را براى انوار پيغمبر و ائمه عليهم السّلام اثبات نموده است ؛ و متنبّه نگرديده است كه اگر تحقّق موجود مجرّد غير از خداوند در خارج محال باشد ، حكم محاليّت آن به تغيير اسم تفاوت نمىكند و تسميهء آن عقل مجرّد را به نور و طينت و نحوهما تبديلى در استحاله نمىدهد . تمام شد كلام استاد .
و افراد مطّلع بر قياس و برهان مىدانند كه يكايك از جملات اين حكيم الهى در اين بيان ، برهانى و استدلالى است ؛ و آنگاه سرّ كلام او كه مىگويد : مراجعه به ظواهر روايات ، قبل از رجوع به ادلّهء عقليّه در حكم كفانا كتاب اللّه است ، چه مىباشد .
اجتهاد در مذهب شيعه ، موجب نگهدارى دين از اندراس و كهنگى و عدم تعبّد به آرائى مىشود كه در يك زمان در نزد بعضى از اصول مسلّمه شمرده مىشده ؛ و در زمان ديگر بطلانش از بديهيات مىگردد .
و عدم تعبّد به غير قول خدا و رسول خدا و معصومين عليهم السّلام در احكام فرعيّه ، موجب سدّ باب اجتهاد و وقوع در مهالك و مزالّى است كه عامه بدان دچار
سيرى در سيره علمى و عملى علامه طباطبايى ( ره ) از نگاه فرزانگان ( فارسى ) — صفحة 624
مساهمون: مراد على شمس
ص٦٢٤