د - آنچه تحت مقوله وارد نمىشود
درباره اينكه « حركت » در كدام يك از مقولات دهگانه داخل است ، اختلاف نظر وجود دارد . سرانجام نظريهء صدر المتألّهين اين است كه حركت در هر مقولهاى عين آن مقوله است مثلا حركت در كيف ، عين كيف و حركت در اين ، عين خود آن است . ولى حضرت استاد در اينجا به كشف يك اصل كلى در فلسفه دست يافتهاند و آن اينكه اصولا هرچيزى كه در بيش از يك مقوله ديده مىشود ، نمىتواند تحت مقولهاى قرار بگيرد و در اين مورد بهترين شاهد خود حقيقت وجود است كه ظهور تمام مقولات بهوسيله او است ولى خود ، تحت هيچ مقولهاى نيست و در هر مقولهاى عين آن مقوله مىباشد . براين اساس « علم » و « حركت » و « وحدت » و هرچيزى كه در مقولات متنوعى ديده مىشوند تحت مقولهاى قرار مىگيرند و حكم وجود را دارند . اين سخن بهاين روشنى و به اين كليت از خصوصيات مكتبى حضرت استاد است و قبل از ايشان حكيم سبزوارى بهگونهاى كمرنگ به اين مطلب در بحث وجود ذهنى « 1 » اشاره كرده است ما در اينجا بههمين نمونهها از افكار بلند فلسفى ايشان اكتفا مىكنيم و تفصيل مطالب را بهدست اهل فن كه در آثار استاد مطالعاتى دارند مىسپاريم .
ه - مبارزه با فلسفه ماديگرى
در شهريور 1320 ، ميهن اسلامى ايران بهوسيله قواى متفقين اشغال گرديد و در اين موقع ماركسيستهاى ايران به پشتيبانى ارتش سرخ و سفارت شوروى و ديگر عوامل خارجى كه در ايران بهسر مىبردند توانستند مكتب ماركسيسم را به
هامش
( 1 ) شرح منظومه بحث وجود ذهنى .