از نمونه بحثهاى علّامه طباطبايى طرح موضوع « آزادى » است . بحثى كه به اين شكل و در قالب اين اصطلاح در قرون اخير متداول شده و به جنبههاى اعتقادى و سياسى بيشتر گرايش دارد . در اين بحث علّامه نگاهى به معناى « آزادى » و سابقه اين اصطلاح در غرب و انديشه حريتخواهى در آن جوامع و برداشتهايى كه از اين واژه شده ، دارد آنگاه اين واژه را معنا مىكند و در آنچه متداول شده مناقشه مىكند ؛ ايشان در اين بحث نيز آزادى به معناى غربى آنكه نوعى لااباليگرى و هجوم به دين و مقدسات الهى است را به باد انتقاد گرفته و چنين آزادى را نفى مىكند . اما آزادى به معناى حق انتخاب و امكان تصميمگيرى و به تعبيرى قدرت بر اراده و حالتى درونى كه اگر باطل شود حس شعور آدمى باطل مىشود و باطل شدن حس و شعور به بطلان انسانيّت مىانجامد را يكى از نهادهاى اصلى انسان مىداند . مظاهر چنين آزادى را حق اظهارنظر در برداشت از مسائل اسلام ، انتقاد به حكومت و حكّام ( آزادى سياسى ) نظارت بر عموم و جامعه ، آزادى اجتماعى در انتخاب مسكن ، غذا ، تحصيل و . . . . مىداند و در همينجا نكتهاى به مناسبت تفسير آيهء
لا إِكْراهَ فِي الدِّينِ
« 1 » دارد . به عقيده علّامه ، اين آيه در مقام انشا نبوده ، بلكه اخبار است . به اين معنا كه قرآن نمىخواهد بگويد در دين اكراه نكنيد و كسى را وادار به التزام به عقيدهاى و اجراى شريعتى بسازيد ، خير ، اين آيه در مقام بيان اين نكته است كه اكراه كردن در دين هرگز ممكن نيست و نتيجهاى ندارد . اعتقاد و عقيده و ديندارى امر قلبى است ، و امر قلبى با اجبار كردن حاصل نمىشود و تفصيل بحث را به ذيل تفسير آيه ارجاع مىدهد . اين بحث كه در رابطه با معناى آزادى اعتقادى است ، بحث
هامش
( 1 ) سوره بقره ، آيه 256 .