مرتبهء شخصيت او را ارزيابى كنند . بعد از وفات او و بعد از آنكه نهال به بار نشست و ميوههاى شيرين و سودمند خود را به بار آورد آنوقت به عظمت و ارزش او پى مىبرند . رجال الهى حيات خود را همچون نهالى كه در زمين غرس مىشود و مىبايست پرورش يابد تا ميوههاى خود را به بار آورد ، در جامعه مىكارند و پرورش مىدهند ، ولى اين نهال و اين شجرهء طيبه احتياج به زمان دارد تا ميوههايش در دسترس اجتماع قرار گيرد « كشجرة طيبة اصلها ثابت و فرعها فى السماء تؤتى اكلها كل حين باذن ربها » بعد از وفات چنين شخصيتهائى است كه ميوههاى وجودى آنها به بار مىآيد ، كمكم مردم ، با شخصيت آنها آشنا مىشوند و بر رفتن آنان افسوس مىخورند و بيشتر دريغشان از بابت آن است كه چرا در زمان حيات ، ايشان را نشناختند و آنطور كه مىبايست از وجودشان استفاده نكردند .
علت ديگرى كه ممكن است موجب ناشناخته ماندن شخصيتى بشود اين است كه همهء مردم چنان نيستند كه رفتارشان در مرأى و منظر ديگران قرار بگيرد . بسيارى از مردم هستند كه يا به واسطهء طبيعت كارشان دور از چشم ديگران كار مىكنند و يا به واسطهء اخلاص و پاكى نيتشان سعى مىكنند تا كارشان از ديگران مخفى بماند . بعد از وفات اين شخصيتها وقتى آثارشان ظاهر مىگردد و پرده از روى اسرار زندگيشان برداشته مىشود ، شخصيتشان شناخته مىشود . چه بسا بزرگانى كه داراى ويژگيهاى معنوى شگرفى بودهاند و تنها به دوستان و نزديكان و شاگردانى كه دانستن آن رموز را از طرف ايشان ، مصلحت مىدانستند ، اشارتى مىكردند و حتى عهد و پيمان مىگرفتند كه در زمان حياتشان آن مطالب ابراز نشود . اين امر نيز باعث ناشناخته ماندن شخصيتهائى مىشود كه بعد از وفاتشان پارهاى از اسرارشان روشن شده ، مردم كموبيش بدانها پىبرده و آنها را
يادنامه علامه طباطبائى ( فارسى ) — صفحة 191
مساهمون: مؤسسه مطالعات و تحقيقات فرهنگى
ص١٩١