دارد و نه موضوع مقيد به وصف يا وقتى شده است تا به لحاظ آن وصف يا وقت ، محمول براى او ضرورى باشد .
امكان استقبالى : اين امكان علاوه بر ضرورت ذاتيه ، وصفيه و وقتيه ضرورت به شرط محمول را نيز نفى مىكند ، و لذا معناى آن اخص از ديگر معانى امكان است ، حتى امكان اخص . حوادث مربوط به زمان گذشته يا حال وجودا و عدما تعيّن يافتهاند ؛ وجود يا عدمشان ضرورى است ، اما حوادثى كه مربوط به آينده است چون وجودا و عدما تعيّن نيافته لذا ضرورت به شرط محمول نداشته و ممكن است واقع شود يا نشود كه اين امكان را استقبالى مىنامند .
نظر علامهء طباطبائى : ايشان اين قسم از امكان را رد كرده و مىفرمايند كه به لحاظ واقع و نفس الأمر ميان گذشته و حال و آينده تفاوتى وجود ندارد و همان طورى كه حوادث گذشته و حال وجودا و عدما تعيّن يافتهاند حوادث مربوط به آينده نيز درواقع و نفس الامر تعيّن دارند و لذا وجود يا عدمشان ضرورى است و اين امكان منشأش جهل ما نسبت به واقع است و گرنه واقع و نفس الامر تعيّن داشته باشد ، چيزى جز ضرورت نيست .
امكان وقوعى : بيانگر آن است كه از فرض تحقق يافتن آن پديده ، امر محالى لازم نمىآيد ؛ يعنى تحققش نه امتناع ذاتى دارد و نه امتناع غيرى و درواقع ، نفى امتناع از طرف موافق قضيه مىنمايد .
امكان استعدادى : يك كيفيت است كه به اعتبار اضافهاش به مستعدّ ، استعداد ناميده مىشود و به اعتبار اضافهاش به مستعد له ، امكان استعدادى خوانده مىشود .
تفاوت امكان ذاتى و استعدادى : امكان ذاتى وصفى اعتبارى است كه به واسطهء تحليل عقلى ماهيت از آن جهت كه ماهيت است بدان متصف مىشود ، امّا امكان استعدادى وصفى وجودى است و فقط ماهيت موجود به آن متصف مىگردد ، لذا امكان استعدادى بر خلاف امكان ذاتى قابل شدت و ضعف است همچنين امكان استعدادى بر خلاف امكان ذاتى پديدهء قابل زوال است همينطور امكان استعدادى محل استقرارش ماده به
در سايه سار حكمت ، شرح و توضيح بدايه الحكمه ( فارسى ) — صفحة 125
مساهمون: محمد حسين آخوندى
ص١٢٥