مرحله يازدهم علم و عالم و معلوم
مقدمه : بحث از علم و عالم و معلوم ، فلسفى است
المرحلة الحادية عشر : في العلم . . . و فيها اثنا عشر فصلا .
مرحله يازدهم ، درمورد علم و عالم و معلوم است . ( و در آن يك مقدمه و دوازده فصل وجود دارد و اما مقدمه : )
از مباحث گذشته به دست آمد كه موجود به ما بالقوه ( موجود مستعد ) و ما بالفعل ( موجود كامل و مجرد ) تقسيم مىشود . قسم اول ، همان ماده و ماديات ( چيزهايى كه مربوط به ماده است ، مانند مكان و زمان و وزن و خلأ و ملأ و جهت و تناهى و بىنهايت بودن اجسام و . . . ) است . ( چون اساس ماده و ماديات تفرقه و جدايى است ، محال است از مقوله علم به حساب آيد ، بر خلاف علم كه يك وجود جمعى است )
و قسم دوم ، غيرماده و ماديات است كه عبارت است از موجود مجرد . از چيزهايى كه به عروض اولى ( و بهطور مستقيم و عرض ذاتى ) عارض وجود مجرد مىشود ، علم و عالم و معلوم است ، زيرا علم - چنانكه بيانش ( در فصل اول همين مرحله ) خواهد آمد - حضور وجود مجرد براى وجود مجرد است ، لذا شايسته است كه آن در فلسفهء اولى بحث شود و در آن ، دوازده فصل وجود دارد :