سبق بالحقيقه
5 . و منها : السبق بالحقيقة . . . القسم ممّا زاده صدر المتألهين .
5 . و از جمله آنها ، ( سبق ) بالحقيقه است ( و مقابل آن لحوق بالعرض است ) و آن اين است كه سابق ، بالذات متلبس به معنايى از معانى شود و لاحق به آن معنا ، بالعرض متلبس شود ، مانند تلبس ( و متصف شدن حقيقى و ذاتى ) آب به جريان و تلبس بالعرض ( و لاحق ) ناودان به جريان است و مقابل آن ( سبق ) ، لحوق به همان معناى ( عرضى ) است ( كه بيان شد ، مثال ديگر ، اتصاف بالذات وجود به موجوديت و اتصاف بالعرض - و لاحق - ماهيت به وجود است « 1 » ) و اين قسم از اقسامى است كه صدر المتألهين افزوده است .
سبق بالدهر
6 . و منها : السبق و التقدم بالدهر . . . الدهريين ، و سيجىء بيانه .
6 . و از جمله آنها ، سبق و تقدم ( و لحوق ) بالدهر است و آن تقدم علت موجبه بر معلولش است ، لكن نه از جهت ايجاب و افاضهء آن علت براى وجود معلول است - چنانكه در تقدم بالعلى گذشت - بلكه از جهت انفكاك و انفصال وجود علت از وجود معلول است و اينكه معلول در مرتبهء وجود علت ، تقرر و تحصل ندارد ، مانند تقدم نشئت ( و مرحله ) تجرد عقلى بر نشئت ( و عالم ) ماده ( مثل تقدم عالم ملكوت بر عالم ناسوت ) و مقابل آن سبق ، لحوق و تأخر دهرى وجود دارد ، ( مثل تأخر عالم ملكوت از عالم جبروت و تأخر عالم جبروت از عالم اسما و صفات حقتعالى .
در حقيقت ، اين سبق و لحوق ، بيانگر ترتيب نظام هستى است كه مقدم ، دربردارنده كمالات متأخر است ، ولى متأخر هيچ حصولى از جهت اينكه معلول و
هامش
( 1 ) . اسفار ، ج 2 ، ص 257 و نهاية الحكمه ، مرحله دهم ، فصل دوم .