تقسم واحد حقيقى به وحدت حقه و وحدت غير حقه
و الواحد الحقيقىّ : إمّا . . . كالانسان الواحد .
و واحد حقيقى ، يا ذاتى است كه متصف به وحدت است . ( صفت وحدت زايد بر ذات موصوف است ) ، يا ذاتى است كه عين وحدت است . قسم دوم ( بهنام ) وحدت حقه است ، مثل وحدت صرف و خالص از هرچيزى . ( صرف الشىء لا يتثنى و لا يتكرر )
و وقتى وحدت ، عين ذات است ، واحد و وحدت ، يك چيز ( و حقيقت ) است .
( واحد و وحدت درمورد خدا يك حقيقت است ؛ يعنى مشتق - واحد - همان مبدأ اشتقاق - وحدت - است ، ولى واحد ، درمورد مخلوقات ، عبارت از « شىء ثبت له الوحدة » است ، چون در اينجا مبدأ اشتقاق غير از ذات است ) و اولى ( بهنام ) واحد غير حقه است ، مانند انسان واحد .
واحد بالخصوص و واحد بالعموم
و الواحد بالوحدة غير الحقّة : . . . الواحد و الجنس الواحد .
واحد ، به وحدت غير حقه ، يا واحد بالخصوص است ، يا واحد بالعموم و اولى ، همان واحد بالعدد ( مثل يك كتاب ) است كه بهواسطهء تكرار آن ( واحد عددى ) ، عدد بهوجود مىآيد و دومى ، مانند نوع واحد و جنس واحد ( و عرض واحد ، مانند ضاحك واحد كه هريك از آنها در عين واحد بودن داراى افراد هستند ) .
چگونگى وحدت در نقطه و نفس و عقل
و الواحد بالخصوص : إمّا أن . . . و إمّا غيرمتعلق ، كالعقل .
و واحد بالخصوص ، يا از جهت طبيعت معروض ( و موصوف ) براى وحدت ،