A
نتيجه شده ، ولى علوم جديد تا حال ما را به اين نتيجه رسانيدهاند كه بهطور قطع نمىتوان حكم كرد كه وضع
A
وضع مفروض
B
را درپى دارد ، ممكن است وضع جهان در لحظهء بعد از وضع
A
شكل
B
يا
C
يا
D
يا وضع ديگرى باشد . . .
مثالهاى فيزيكى فراوان تاكنون علىرغم قانون عليت به دست آمده و بر اثر آنها بسيارى از علماء فيزيك معتقد شدهاند كه در امور مربوط به الكترونها و اتمها قانون عليت ، صادق نيست . . . » « 1 » .
ه - تحقيق و بررسى
محقق و متفكر گرانقدر شهيد مطهرى ( ره ) اين نظريهء را بهطور واقع بينانهاى مورد تحقيق و ارزيابى قرار دادهاند ، از آنجا كه نقل همه مطالب ايشان در حوصله مقام نيست ، به نقل مواردى از آن اكتفاء مىورزيم :
1 - « ما نمىخواهيم مشاهدات تجربى دانشمندان بزرگ و نوابغ جهان فيزيك را منكر شويم و هم نمىتوانيم ولى چيزىكه مىخواهيم و مىتوانيم اين است كه استنباطات فلسفى اين دانشمندان را مورد انتقاد قرار دهيم . . . »
2 - « قانون عليت با شعب و متفرعاتى كه دارد از قبيل قانون ضرورت على و معلولى ، قانون سنخيت ، بطلان دور و تسلسل و غيره از قوانين فلسفى خالص است و فقط با اصول فلسفى مىتوان در مقام نفى يا اثبات آن برآمد و علوم ، نه مىتوانند اين قوانين را رد كنند و نه اثبات و نه مىتوانند از آنها بىنياز باشند و تنها كارى كه فيزيك يا علم ديگر مىتواند بكند اين است كه ، اين قانون را با متفرعات آن به صورت اصول موضوعه بپذيرد و تا هرجا كه مىتواند از آن استفاده كند و هرجا نمىتواند درباره آن سكوت اختيار كند » .
3 - « اشتباه اصلى اين دانشمندان اين است كه ، قانون عليت را يك قانون
هامش
( 1 ) اصول فلسفه و روش رئاليسم ، ج 3 ، ص 214 - 208 . مطالب مزبور قسمتهاى كوتاهى از مطالبى است كه در مدرك ياد شده نقل گرديده است ، رجوع شود .