و سخن كوتاه آنكه اگر كسى در آيات قرآنى تدبر و دقت كند هيچ چارهاى جز اين ندارد كه اعتراف كند به اينكه آيات قرآنى دلالت دارد بر اينكه اين قرآنى كه تدريجا بر رسول خدا صلّى اللّه عليه و آله نازل شده متكى بر حقيقتى است متعالى و بس بلند كه عقول عامه بشر قاصر از درك آن ، و دست افكار ملوث به لوث هوسها و قذارتهاى مادهشان از رسيدن به آن حقيقت كوتاه است ، و اينكه نخست اين حقيقت بر رسول خدا صلّى اللّه عليه و آله نازل شده بود و به وى تعليم داده بود كه منظورش از كتاب ، كه بعدا تدريجا نازل مىشود ، چيست .
اين آن مطلبى است كه گفتيم با دقت و تدبر از آيات كريمه قرآن به دست مىآيد .
بله ، محدثين كه كارشان تنها نقل حديث است و نيز علماى علم كلام و همچنين علماى مادى اين عصر از آنجا كه منكر ماوراى ماده و محسوسات اند ناگزير شدهاند اين آيات و نظائر آن را كه دلالت دارند بر اينكه مثلا قرآن هدايت و رحمت و نور و روح و مواقع نجوم و كتاب مبين است ، و يا در لوح محفوظ و نازل از ناحيه خدا است ، و يا در صحف مطهره است ، و يا تعبيرات ديگرى كه از قرآن شده ، همه را حمل كنند بر اقسامى از استعاره و مجازگويى ، و با اين عمل خود قرآن را همپايه يك كتاب شعرى كردهاند .
گفتارى در توجيه نزول قرآن در ماه رمضان
بعضى از اهل بحث و تحقيق در معناى اينكه چگونه ممكن است قرآن در ماه رمضان نازل شده باشد گفتارى دارد كه خلاصهاش چنين است : بدون شك بعثت رسول خدا صلّى اللّه عليه و آله قرين و توأم با نزول اولين بخش قرآن بوده ، و در آن بخش به وى دستور داده كه مردم را تبليغ و انذار كن .