مانند توفّى حق ، و توفّى قرض از بدهكار ، كه معنايش تا دينار آخر حق و طلب را گرفتن است .
بعضى « 1 » از مفسرين گفتهاند : معناى « ملك الموت موكل به شماست » اين است كه موكل به ميراندن و قبض روح شماست ، ولى آيهء شريفهء
« قُلْ يَتَوَفَّاكُمْ مَلَكُ الْمَوْتِ الَّذِي وُكِّلَ بِكُمْ »
« 2 » مطلق است ، و ظاهر اطلاقش اين است كه موكل بر اعم از ميراندن باشد .
و اگر در اين آيه قبض روح و توفّى را به ملك الموت و در آيهء
« اللَّهُ يَتَوَفَّى الْأَنْفُسَ حِينَ مَوْتِها »
« 3 » به خدا نسبت داده ، و در آيهء
« حَتَّى إِذا جاءَ أَحَدَكُمُ الْمَوْتُ تَوَفَّتْهُ رُسُلُنا »
« 4 » به فرستادگان ، و در آيهء
« الَّذِينَ تَتَوَفَّاهُمُ الْمَلائِكَةُ ظالِمِي أَنْفُسِهِمْ »
« 5 » به ملائكه نسبت داده ، به خاطر اختلاف مراتب اسباب است ، سبب نزديكتر به ميت ملائكه هستند ، كه از طرف ملك الموت فرستاده مىشوند ، و سبب دور تر از آنان خود ملك الموت است ، كه ما فوق آنان است ، و امر خداى تعالى را نخست او اجراء مىكند ، و به ايشان دستور مىدهد ، خداى تعالى هم ما فوق همهء آنان و محيط بر آنان ، سبب اعلاى ميراندن و مسبب الاسباب است .
و اگر بخواهيم اين جريان را با مثلى مجسم سازيم ، نظير عمل كتابت است
هامش
( 1 ) . مجمع البيان ، ج 8 ، ص 328 .
( 2 ) . سورهء سجده ، آيهء 11 .
( 3 ) . سورهء زمر ، آيهء 42 .
( 4 ) . سورهء انعام ، آيهء 62 .
( 5 ) . سورهء نحل ، آيهء 28 .