دست كسى بوده به سورههايى كه مناسب آن بوده است .
و امّا جمع در نوبت دوم ، يعنى جمع در زمان عثمان ، عبارت بوده از اينكه جمع اوّل را كه آن روز دچار تعارض نسخهها و اختلاف قرآنها شده بود به يك جمع منحصر كردند و تنها آيهاى كه در اين جمع ملحق شد آيهء
« مِنَ الْمُؤْمِنِينَ رِجالٌ صَدَقُوا ما عاهَدُوا اللَّهَ عَلَيْهِ . . . »
بود كه آن را در سورهء احزاب جاى دادند ، چنان كه از قول زيد بن ثابت نقل شد در حالى كه مدت پانزده سال از رحلت حضرت رسول خدا صلّى اللّه عليه و آله مىگذشت كسى اين آيه را در سورهء احزاب نمىخواند و جزو آن محسوب نمىشد .
همچنانكه بخارى از ابن زهير روايت كرده كه گفت : من به عثمان گفتم آيهء :
« وَ الَّذِينَ يُتَوَفَّوْنَ مِنْكُمْ وَ يَذَرُونَ أَزْواجاً »
« 1 » را آيه ديگرى نسخ كرده و شما ناسخش را ننوشتيد و يا نخواستيد بنويسيد ؟ گفت برادرزاده ! من هيچ آيهاى را از قرآن از جاى خودش تغيير نمىدهم . « 2 »
و آنچه كه تفكر آزاد در پيرامون اين روايات ، و همچنين در دلالت آنها به آدمى مىفهماند اين است كه هرچند روايات ، آحاد و غيرمتواتر است ، و ليكن قرائن قطعيه همراه دارد كه آدمى را ناگزير از پذيرفتن آنها مىكند ، چون بهطورى كه قرآن كريم تصريح فرموده رسول خدا صلّى اللّه عليه و آله هرچه كه از قرآن
هامش
( 1 ) . سورهء بقره ، آيهء 240 .
( 2 ) . صحيح بخارى ، ج 6 ، باب سورهء بقره ، ص 36 .