تا روز قيامت باقى است . « 1 »
س 1083 - دربارهء جمع و تأليف قرآن و جمع بين رواياتى كه برخى بر جمع قرآن در زمان پيامبر اكرم صلّى اللّه عليه و آله و برخى بعد از آن حضرت دلالت دارند ، اجمالا چه پاسخ و توجيهى وجود دارد ؟
ج - بله ، من باب مثال در روايتى از زيد بن ثابت نقل شده است كه او گفته است : رسول خدا صلّى اللّه عليه و آله از دار دنيا رفت در حالى كه هنوز هيچ چيز از قرآن جمعآورى نشده بود . « 2 »
و نيز حاكم در مستدرك به سند خود از زيد بن ثابت روايت كرده كه گفت : نزد رسول خدا صلّى اللّه عليه و آله داشتيم قرآن را از ورق پارهها جمعآورى مىكرديم كه . . . « 3 »
ممكن است اين روايت با روايت قبليش منافات نداشته باشد ، و مقصود از اين روايت اين باشد كه آيههايى كه از يك سوره بهطور پراكنده نازل شده بود يك جا جمع مىكرديم ، و هركدام را به سوره خود ملحق مىكرديم . و يا پارهاى از سورهها را كه از نظر كوتاهى ، بلندى ، متوسط بودن نظير هم بودند مانند طوال و مئين و مفصلات را پهلوى هم قرار مىداديم . همچنانكه در احاديث نبوى هم از آنها ياد شده . و گرنه بهطور مسلم جمعآورى قرآن به صورت
هامش
( 1 ) . الميزان ؛ ج 20 ، ص 561 و 566 . [ با تصرف ]
( 2 ) . الاتقان ، ج 1 ، ص 57 .
( 3 ) . همان .