س 1072 - منظور از « ظهر » ، « بطن » ، « حدّ » و « مطلع » آيات قرآن چيست ؟ ( بحث روايتى )
ج - منظور از « ظهر » ، « بطن » ، « حدّ » و « مطلع » كه در روايتى از على عليه السّلام نقل شده كه فرمود : « هيچ آيهاى نيست مگر آنكه چهار معنا دارد ، يكى ظاهر ، دوم باطن ، سوم حدّ ، چهارم مطلع ، ظاهر قرآن همان الفاظى است كه تلاوت مىشود ، و باطنش فهم ، و حدّش احكام حلال و حرام ، و مطلعش آن چيزى است كه خداى تعالى به وسيله آيه از بندهاش خواسته است » . « 1 »
مؤلف [ علّامه طباطبايى رحمه اللّه ] : منظور از الفاظى كه تلاوت مىشود معناى ظاهرى الفاظ است ، براى اينكه امام عليه السّلام در مقام شمردن چهار معنا است ، و تلفظ كه كار زبان است جزء معانى نيست .
[ علامه ؛ با بررسى تفصيلى حديث مذكور چنين اظهار داشتند ] ، بنابراين از معانى اين امور چهارگانه اين به دست آمد ، كه ظهر قرآن عبارت است از معناى ظاهرى آن ، كه در ابتدا به نظر مىرسد ، و بطن قرآن آن معنايى است كه در زير پوشش معناى ظاهرى نهان است ، حال چه اينكه يك معنا باشد ، و يا معانى بسيار باشد ، چه اينكه با معناى ظاهرى نزديك باشد ، و چه اينكه دور باشد ، و بين آن و ظاهر و اين معناى دور معانى ديگرى واسطه باشد ، و حدّ قرآن عبارتست از خود معنا بهمعناى ظاهرى و باطنى ، و
هامش
( 1 ) . تفسير صافى ، ج 1 ، ص 18 .