از همان صدر اول اسلام آنها را وادار به تحقيق دربارهء قبله و تعيين جهت آن نمود ، البته در ابتداء از راه ظنّ و تخمين وارد مىشدند ، اما بعدا اين احتياج عمومى علماء و دانشمندان رياضى اسلام را وادار كرد كه اين موضوع را از راههاى علمى و نزديك به واقع تعقيب كنند ، لذا با استفاده از جدولهائى كه براى « طول » و « عرض » جغرافيائى نقاط و شهرهاى مختلف در هيأت وجود دارد و به نام « زيج » معروف است جهت قبله را براى هرمحلى تعيين كردند ، به اين ترتيب كه فاصله ميان خط شمال و جنوب هرنقطه ( يعنى خط نصف النهار ) را با خطى كه آن نقطه را به مكه متصل مىكند از راه حساب مثلثات به دست آورده و انحراف مكه را از نقطه جنوب در آن محل تعيين كردند . البته با در دست داشتن درجه انحراف مزبور تعيين جهت قبله هر نقطهاى آسان بود .
چه اينكه قبلا به وسيله « دايرهء هنديه » خط شمال و جنوب ( يعنى خط نصف النهار ) را رسم مىكردند و سپس به مقدار درجه انحراف از آن دور شده و خط قبله را ترسيم مىنمودند .
بعدا براى تسهيل امر و سرعت عمل از « قطبنما » كه عقربه آن نقطه شمال و جنوب را نشان مىدهد به جاى « دايرهء هنديه » استفاده كردند و با داشتن يك قطبنما و درجهء انحراف هرشهر به آسانى جهت قبله را تعيين مىنمودند .
با علامه در الميزان ( فارسى ) — صفحة 304
مساهمون: مراد على شمس
ص٣٠٤