س 892 - مگر نه اين است كه امكان و استعداد هميشه دو طرفى است ؟
پس كسى كه استعداد هدايت دارد ، استعداد ضلالت هم دارد ، و انسان همواره ميان آثار وجودى و افعال مثبتهء خود در حال تردّد است و همهء اينها از خداوند متعال است حتى استعداد و امكان اوليهاش ؟
ج - توهّم مزبور بسيار واهى و سست است زيرا درست است كه امكان ، امرى دو طرفى است و ليكن يك طرف ديگر امكان مورد بحث كه ضلالت است امر وجودى نيست كه آن را به خدا نسبت دهيم و بگوييم انسان چه راه هدايت را انتخاب كند و چه راه ضلالت را در هردو حال خدا او را چنين و چنان كرده است .
پس ضلالت از اين دو جهت ضلالت است كه عدم هدايت است و اگر آن را امرى وجودى و ثبوتى بگيريم ديگر عدم هدايت و ضلالت نخواهد بود بلكه در اينصورت هدايت و ضلالت دو اثر از آثار وجودى مىشوند ، مانند آثار وجودى كه بر يك سنگ يا كلوخ مترتب مىشود كه هردو وجودى است .
و به عبارت ديگر : ضلالت ، وقتى ضلالت است كه در برابرش هدايتى باشد كه اين نسبت به آن ضلالت باشد يعنى كمالى كه در هدايت است فاقد باشد و در اينصورت مسلّم است كه به خاطر آن فقدان و نادارى كمال ، ضلالت شده ، پس ضلالت امرى عدمى است ، و اگر امرى وجودى فرض شود ديگر ضلالت
با علامه در الميزان ( فارسى ) — صفحة 125
مساهمون: مراد على شمس
ص١٢٥