انسانها از همديگر جدا زندگى مىكردند ، امروز هم تقريباً به همان حالت انسانهاى نخستين بودند ، زيرا با يك مطالعهء ساده مىتوان فهميد كه تمام علوم و دانشها و معارف و صنايع از ضميمه شدن افكار و انديشهها و تجربيات به يكديگر به وجود آمده است ، و همين امر است كه قطار جامعهء انسانى را به پيش مىراند و از پيچ و خمها عبور مىدهد ، و به قلّههاى ترقى و تكامل مىرساند .
به طور كلى مىتوان گفت كه تنهايى و عُزلت سرچشمهء بسيارى از مفاسد و بدبختىها و ناكامىها است ، از جمله :
1 - بسيارى از انحرافات فكرى و اعوجاج سليقه ، و كج انديشى و بدخُلقى از انزوا و گوشهگيرى سرچشمه مىگيرد ، به همين دليل افراد منزوى غالباً افراد تندخو ، سخت گير ، لجوج ، و خودبزرگبين هستند ( البته اين اصل مانند هر اصل ديگرى استثنائاتى دارد ) .
2 - عجب و خود پسندى يكى ديگر از آثار گوشهگيرى و انزوا است زيرا انسان روى غريزه حبّ ذات معمولًا به خود و آثارش سخت علاقهمند است ، و هرگاه با ديگران معاشرت نداشته باشد ، و فضائل و كمالات آنها را نبيند و خويش را با آنها مقايسه نكند ، سبب مىشود كه خود را برترين و بالاترين انسانها تصوّر كند .
به همين دليل بسيار ديده شده كه افراد منزوى و گوشه گير ادعاى بزرگ و گاهى عجيب دارند كه همگى از عجب و خود بينى فوق العاده و حالت توهّم و خيال پرورى حكايت مىكند .
اما هنگامى كه انسان با ديگران معاشرت كند ، غالباً مىبيند كه افراد فاضلتر و عالمتر ، پاكتر و باتقواتر از او وجود دارد ، يا لااقل افراد زيادى همانند او هستند . از همين رو از عالم خيال و وهم و پندار فاصله مىگيرند ، و از ادعاى بيهوده پرهيز مىكند .
3 - سوءِ ظن به همهء افراد حتى نزديكترين كسان ، يكى ديگر از آثار منفى انزواطلبى و گوشهگيرى است ، و عجب اينكه سوء ظن سبب گوشهگيرى مىشود ، و گوشهگيرى سبب سوء ظن بيشتر ، و اين گونه افراد مردم را نادرست ، آلوده ، حق
اخلاق در قرآن ( فارسى ) — صفحة 462
مساهمون: الشيخ ناصر مكارم الشيرازي
ص٤٦٢