تفسير و جمعبندى
در نخستين آيهء مورد بحث خداوند نخست اشاره به مسألهء مقابله به مثل و مجازات در حق عقوبت مىفرمايد و آن را حق مؤمنين مىشمرد ( تا دشمن و افراد خطاكار خود را در امنيت نبينند ) سپس اشاره به مسألهء عفو و گذشت و ترك انتقامجويى مىكند و مىگويد كيفر بدى مجازاتى همانند آن است و هر كس عفو و اصلاح كند اجر و پاداش او با خدا است و خداوند ظالمان را دوست ندارد ( وَ جَزآءُ سَيِّئَةٍ سَيِّئَةٌ مَثلُها فَمَنْ عَفى وَ اصْلَحَ فَاجْرُهُ عَلَى اللَّهِ انَّهُ لا يُحِبُّ الظَّالِمينَ ) .
با توجه به اين كه سورهء شورى از سورههايى است كه تمام آن در مكه نازل شده و مىدانيم در آن زمان مؤمنان مورد تعرض وسيع و گستردهء مخالفان قرار مىگرفتند ، قرآن در آيهء 39 اين سوره به آنها دستور مىدهد كه در برابر ظلم تسليم نشوند ، و هنگامى كه مورد ستم قرار مىگيرند از ديگران يارى بطلبند و به كمك يكديگر بشتابند ، سپس در آيهء 40 به اين حقيقت اشاره مىكند كه مبادا به خاطر اين كه بعضى از دوستان شما مورد ستم قرار گرفتند در مقام انتقام جويى برآييد و از حد بگذرانيد و خود نيز در صف ظالمان قرار گيريد ، حتى اگر در آنجا كه عفو آثار سويى ندارد عفو و اصلاح كنيد بهتر است .
در اين كه منظور از اصلاح كه در اين آيه به دنبال عفو آمده چيست ؟ مفسران تفسيرهاى گوناگونى دارند ، بعضى اصلاح ميان خود و خدا را ذكر كردهاند ، و بعضى اصلاح ميان مظلوم و ظالم تا اين مسأله بار ديگر تكرار نگردد ، و بعضى اصلاح خويشتن را از انتقام جويى و خشم و غضب و بعضى ترك قصاص را ذكر كردهاند . « 1 »
جمع ميان اين معانى در تفسير كلى اين آيه نيز بعيد به نظر نمىرسد . و به هر حال آيه به روشنى اين حقيقت را ثابت مىكند كه عفو و اصلاحى كه به دنبال آن صورت مىگيرد تا ريشه كينهها براى هميشه كنده شود ، و تعبير « فَاجْرُهُ عَلَى اللّهِ » ( پاداش او بر خدا است ) بدون اين كه اجر معينى حتى بهشت را تعيين كرده باشد نشان مىدهد اجر و پاداش چنين كسى به قدرى عظيم است كه جز خدا نمىداند .
هامش
( 1 ) . تفسير الميزان و قرطبى و اثنى عشرى و روح البيان و فى ظلال ، ذيل آيهء مورد بحث .