امام صادق عليه السلام مىفرمايد : « الْحِلْمُ سِراجُ اللَّهِ يَسْتَضيئى بِهِ صاحِبُهُ الى جَوارِهِ وَ لا يَكُونُ حَليماً الّا الْمَؤيِّدُ بِانْوارِ اللَّهِ وَ بِانْوارِ الْمَعْرفَةِ وَ التّوحيدِ ؛ حلم چراغ پر فروغ الهى است كه دارندهء آن از آن بهره مىگيرد ، و به سوى جوار قرب خدا پيش مىرود ، و انسان نمىتواند حليم باشد ، مگر اينكه با انوار الهى و انوار معرفت و توحيد تأييد گردد » . « 1 »
د ) علم و عقل و آگاهى بر نتايج مثبت حلم و پيامدهاى منفى خشم و غضب نيز عامل ديگرى براى پيدايش اين فضيلت اخلاقى در وجود انسانها است ، امير مؤمنان على عليه السلام مىفرمايد : « الْحِلْمُ نورٌ جُوْهَرُهُ الْعَقْلُ ؛ حلم و بردبارى نورى است كه جوهرهء آن عقل است » . « 2 » و در تعبير ديگرى مىفرمايد : « بِوُفُورِ الْعَقْلِ يَتَوَفَّرُ الْحِلْمُ ؛ با افزايش عقل بر ميزان حلم و بردبارى نيز افزوده مىشود » . « 3 »
و نيز در حديثى از همان بزرگوار مىخوانيم : « عَلَيْكَ بِالْحِلْمِ فَانَّهُ ثَمَرَةُ الْعِلْمِ ؛ بر تو باد به حلم و بردبارى كه ميوهء درخت علم است » . « 4 »
3 - موارد استثناء : با اين كه حلم از فضائل بسيار برجسته و از خوهاى شايستهء انسانى است ، ولى مواردى پيش مىآيد كه حلم در آنجا پسنديده نيست و اين گونه استثنائات در ساير فضائل اخلاقى نيز ممكن است پيدا شود مثلًا در مواردى كه حلم و بردبارى سبب جرأت و جسارت جاهلان متعصب مىشود و بر فشار و فساد و عصيان خود مىافزايند در اينجا حلم پسنديده نيست بايد عكس العمل مناسبى نشان داده شود تا او سكوت كند .
در مواردى كه حلم و بردبارى به زيان جامعه و يا مكتب و عقيدهء انسان تمام مىشود در آنجا نيز حلم و سكوت غلط است .
و نيز در مواردى كه حلم نشانهء ضعف و ذلت محسوب مىشود حلم كار خوبى نيست و به گفتهء شاعر :
اظهار عجز پيش ستمپيشه ابلهى است * اشك كباب باعث طغيان آتش است
هامش
( 1 ) . بحار الانوار ، جلد 68 ، صفحه 422 ، حديث 61 .
( 2 ) . شرح غرر الحكم ، جلد 1 ، صفحه 311 ، حديث 1185 .
( 3 ) . همان ، جلد 3 ، صفحه 221 ، حديث 4274 .
( 4 ) . همان ، جلد 4 ، صفحه 285 ، حديث 6084 .