توجه به آيهء فوق و حرمت تجسّس در ميان مسلمين به قدرى روشن بوده است كه تودهء مردم نيز در مسائل مورد ابتلاء خود به آن استدلال مىكردند . حديثى كه در بعضى از منابع اهل سنت ( كنز العمّال ) از ( ثوركندى ) نقل شده شاهد اين مدّعا است ، مىگويد « عمر بن خطاب » گاهى در شبها براى مسايل امنيتى در « مدينه » گشت مىزد از درون خانهاى صداى مردى را شنيد كه مشغول آواز خوانى بود ، « عمر » از ديوار بالا رفت و گفت : اى دشمن خدا آيا گمان كردى تو مشغول گناهى و خداوند تو را مستور داشته است ؟
آن مرد به « عمر » گفت اى خليفه عجله مكن ! اگر من يك گناه كردهام تو سه گناه كردهاى ، خداوند مىفرمايد : « ولاتجسّسوا » ، تو تجسّس كردى ، و نيز مىفرمايد :
« وَأْتُوا الْبُيُوتَ مِنْ ابْوابِها ؛ از در وارد خانه شويد » « 1 » تو از ديوار آمدى ! و خداوند مىفرمايد : « لاتَدْخُلُوا بُيُوتاً غَيْرَ بُيُوتِكُم حَتَّى تَسْتَأْنِسُوا وَ تُسَلِّمُوا عَلَى اهْلِها ؛ در خانههايى غير از خانههاى خود وارد نشويد تا اجازه بگيريد و بر اهل خانه سلام كنيد » . « 2 » تو بدون اجازه وارد شدى .
عمر ( در برابر اين استدلال ) وا ماند ( و به او ) گفت : اگر تو را مورد عفو قرار دهم به راه راست خواهى آمد ؟ گفت : آرى ، عمر از او صرف نظر كرد و بيرون آمد . « 3 »
تجسّس در روايات اسلامى
مسألهء تجسّس در روايات اسلامى مورد نكوهش شديد واقع شده است به گونهاى كه هر خوانندهاى به اهميت آن كاملًا واقف مىشود از جمله :
1 - در حديثى از رسول خدا صلى الله عليه و آله مىخوانيم كه فرمود : « ايَّاكُمْ وَ الظَّنَّ فَانَّ الظَّنَّ اكْذَبُ الْحَدِيْثِ وَ لا تَحَسَّسُوا وَ لاتَجَسَّسُوا ؛ از گمان ( بد ) بپرهيزيد زيرا گمان ( بد ) دروغترين سخن است ، و تحسّس و تجسّس نكنيد » . « 4 »
2 - در حديث ديگرى از همان حضرت چنين مىخوانيم : « لا تَحاسَدُوا و لاتَباغَضُوا
هامش
( 1 ) . بقره ، آيهء 189 .
( 2 ) . نور ، آيهء 27 .
( 3 ) . كنز العمال ، جلد 3 ، صفحه 808 ، حديث 8827 .
( 4 ) . صحيح مسلم ، جلد 4 ، صفحه 1985 ، حديث 2563 .