مرحلهء سوم : ذكر قلبى است ، و در تفسير آن گفتهاند : ذكر قلبى آن است كه توجّه به پروردگار ، نخست از دل بجوشد ، و سپس بر زبان جارى گردد ؛ مثلًا ، هنگام دقّت و مطالعه در آثار خداوند در جهان آفرينش و مشاهدهء نظم عجيب كائنات و ظرافت فوق العادهء آنان به ياد عظمت خدا افتد و بگويد : « الْعَظَمَةُ لِلَّهِ الْواحِدِ الْقَهَّارِ ؛ عظمت از آنِ خداوند يكتا و قاهر است ! » اين ذكرى است كه از درون دل جوشيده و بيانگر حالتى در درون جان انسان است .
گاه انسان يك نوع حضور معنوى در جان خود مشاهده مىكند ، و بى آن كه واسطهاى در ميان باشد ، به ذكر ياسُبُّوحُ و يا قُدُّوسُ و يا اذكارى همچون سُبْحانَكَ اللَّهُمَّ لا الهَ الَّا انْتَ مترنّم مىشود .
اين اذكار قلبيّه ، تأثير فوق العادهاى در تهذيب نفس و پرورش فضايل اخلاقى دارد ، و همانند ذكر فرشتگان است كه وقتى اعجوبهء عالم آفرينش يعنى « آدم » را با علم وسيع و گستردهءاش دربارهء اسماء الهى مشاهده كردند ، عرضه داشتند : « سُبْحانَكَ لاعِلْمَ لَنا الَّا ما عَلَّمْتَنا انَّكَ انْتَ الْعَلِيمُ الْحَكيمُ ؛ بار الها ! منزّهى تو ، چيزى جز آنچه به ما تعليم دادهاى نمىدانيم و تو دانا و حكيمى ! » « 1 »
در قرآن مجيد اشاره به مراحلى از ذكر شده است ؛ آنجا كه مىفرمايد : « وَ اذْكُرِ اسْمَ رَبِّكَ وَ تَبَتَّلْ الَيْهِ تَبْتيلًا ؛ نام پروردگارت را ذكر كن و تنها به او دل ببند ! » « 2 »
و در جاى ديگر مىفرمايد : « وَ اذْكُرْ رَبَّكَ فى نَفْسِكَ تَضَرُّعاً وَ خِيْفَةً وَ دُونَ الْجَهْرِ مِنَ القَوْلِ بِالْغُدُّوِ وَ الْآصالِ وَ لا تَكُنْ مِنَ الْغافِلينَ ؛ پروردگارت را در دل خود از روى تضرّع و خوف آهسته و آرام ، صبحگاهان و شامگاهان ، ياد كن و از غافلان مباش ! » « 3 »
در آيهء اوّل ، توجّه به ذكر لفظى عميق شده ، و سرانجام به تبتّل و انقطاع الى اللَّه ؛ يعنى ، از همه بريدن و به خدا پيوستن ، منتهى گرديده است .
در آيهء دوم ، توجّه به ذكر قلبى شده كه آميخته با تضرّع و خوف خدا باشد و منتهى به ذكر خفى زبانى شود ، كه آهسته از درون بجوشد و بر زبان جارى گردد .
هامش
( 1 ) . سورهء بقره ، آيهء 32 .
( 2 ) . سورهء مزمّل ، آيهء 8 .
( 3 ) . سورهء اعراف ، آيهء 205 .