3 - موانع ذكر
ذكر لفظى موانع مهمّى بر سر راه ندارد ، چرا كه هر وقت انسان بخواهد مىتواند اذكار مقدّسى را مشتمل بر اسماى حسناى خداوند و صفات جمال و كمال او بر زبان جارى سازد مگر اين كه آن قدر غرق دنيا شود كه حتّى مجال براى ذكر لفظى باقى نماند .
ولى ذكر قلبى و معنوى موانع زيادى بر سر راه دارد ، كه مهمترين آنها از سوى خود انسان است ؛ با اين كه خداوند همه جا حاضر و ناظر است ، و از ما به ما نزديكتر مىباشد ( وَ نَحْنُ اقْرَبُ الَيْهِ مِنْ حَبْلِ الْوَريدِ ) « 1 » و قبل از هر چيز و بعد از هر چيز او مىباشد ، و همراه همه چيز است ، و طبق حديث مشهور علوى « ما رَأَيْتُ شَيْئاً إلَّا وَرَأيْتُ اللَّهَ قَبْلَهُ وَ بَعْدَهُ وَمَعَهُ ؛ چيزى را نديدم مگر اين كه خدا را قبل از آن ؛ و بعد از آن ؛ و همراه آن ديدم ! ( قبل از آن به دليل اين كه خالق آن اوست ، و بعد از آن به دليل اين كه همه چيز فانى مىشود و او باقى است ، و همراه آن به دليل اين كه حافظ و نگهدار همه چيز است ! ) » ؛ ولى با اين حال ، بسيار مىشود كه اعمال انسان و صفات شيطانى او ، حجابى ضخيم در برابر چشمانش مىشود به گونهاى كه هرگز حضور خود را در پيشگاه خدا احساس نمىكند ؛ همان گونه كه در دعاى معروف امام سجّاد عليه السلام ( دعاى ابوحمزهء ثمالى ) مىخوانيم :
« وَانَّكَ لا تَحْتَجِبُ عَنْ خَلْقِكَ إلَّا انْ تَحْجُبَهُمُ الْأَعْمالُ دُونَكَ ؛ تو هرگز از مخلوقات خود پنهان نيستى مگر اين كه اعمال آنها حجابى در برابر تو گردد ! » و مهمترين اين حجابها ، « خودپرستى » است كه انسان را از « خداپرستى » و ذكر اللَّه باز مىدارد .
انسان خود بين ، خدا بين نمىشود ، و خود خواهى و خود بينى نوعى شرك است كه با حقيقت توحيد و حق بينى سازگار نيست !
در حديثى از امام امير مؤمنان على عليه السلام مىخوانيم : « كُلُّ ما الْهى مِنْ ذِكْرِ اللَّهِ فَهُوَ مِنْ إبْليسَ ؛ هر چيز انسان را از ياد خدا غافل سازد ، از سوى شيطان است ! » « 2 »
و در حديث ديگرى از همان حضرت آمده است : « كُلُّ ما الْهى عَنْ ذِكْرِ اللَّهِ فَهُوَ مِنَ
هامش
( 1 ) . سورهء ق ، آيهء 16 .
( 2 ) . ميزان الحكمه ، جلد 2 ، صفحهء 975 ، چاپ جديد ، بحث ذكر .