آرى ! ياد چنين پروردگار مايهء آرامش دلها و سبب پرورش فضائل اخلاقى است . اين نكته قابل توجّه است كه نفس مطمئنَّه همان نفسى است كه مخاطب به خطاب « يَا ايَّتُهَا النَّفْسُ الْمُطْمَئِنَّةُ ارْجِعى الى رَبِّكِ راضِيَةً مَرْضِيَّةً فَادْخُلِى فِى عِبادِى وَادْخُلِى جَنَّتِى ؛ اى نفس مطمئنه ! به سوى پروردگارت باز گرد در حالى كه هم تو از او خشنودى و هم او از تو خشنود است ، پس در سلك بندگانم درآى و در بهشتم وارد شو ! » « 1 »
* * * در دومين آيه ، بعد از بيان اين نكته كه نماز انسان را از زشتيها و منكرات باز مىدارد ( انَّ الصَّلَوةَ تَنْهى عَنِ الْفَحْشاءِ وَ الْمُنْكَرِ ) مىفرمايد : « ذكر خدا از نماز هم بالاتر است ! » ( وَ لَذِكْرُ اللَّهِ اكْبَرُ )
آرى ! ياد خدا روح نماز است ، و روح شريفترين بخش وجود مىباشد ؛ اگر نماز سبب ترك فحشاء و منكر مىشود نيز به خاطر همين ذكر اللَّه است ؛ زيرا ياد خدا انسان را به ياد نعتمهاى او مىاندازد كه تمام وجود انسان در آن غرق است ، و ياد آورى اين نعمتها انسان را از نافرمانى بخشندهء نعمت ، باز مىدارد و از گناه شرمنده مىكند .
از سوى ديگر ، او را به ياد روز قيامت و دادگاه عدل الهى مىاندازد ؛ خود را در برابر دادگاه بزرگ حق مىبيند و پروندهء اعمال خويش را در آنجا حاضر ، و مأموران مجازات را آمادهء مجازات بدكاران ، و فرشتگان رحمت را آمادهء پذيرائى از بندگان خوب خدا در بهشت برين مشاهده مىكند ؛ و اين عامل ديگرى براى ترك عصيان و ترك كارهاى ضدّ اخلاق است .
بعضى از مفسّران گفتهاند : جملهء « وَ لَذِكْرُ اللَّهِ اكْبَرُ » اشاره به اين است كه ذكر خدا برترين اعمال و عبادات بندگان است .
اين احتمال نيز داده شده است كه منظور از « ذكر اللّه » در اينجا يادى است كه خدا از بندهاش مىكند ( در برابر يادى كه بنده از خدا دارد . ) « 2 » و اين ياد خدا او را به درجات عاليهء عبوديّت و بندگى سوق مىدهد و از هر چيز برتر و والاتر است ؛ ولى احتمال اوّل با معنى
هامش
( 1 ) . سورهء فجر ، آيات 27 تا 30 .
( 2 ) . المحجّة البيضا ، جلد 2 ، صفحهء 266 .