ادبان تعبير ديگرى از اين مطلب است . ) « 1 »
* * *
عبادت و نيايش روح را پرورش مىدهد
گام ديگر براى تهذيب اخلاق ، توجّه به عبادات و نيايشهاست .
براى پى بردن به تأثير عبادت و نيايش در تهذيب نفوس و پرورش فضائل اخلاقى ، قبل از هر چيز بايد با مفهوم و حقيقت عبادت آشنا شد .
گرچه بحث دربارهء حقيقت عبادت سخنى مبسوط و گسترده را مىطلبد و بزرگان در تفسير و اخلاق و فقه و حديث دربارهء آن سخن بسيار گفتهاند ، امّا در يك اشارهء كوتاه چنين مىتوان گفت : براى يافتن حقيقت عبادت بايد به واژهء « عبد » و مفهوم آن كه ريشهء اصلى عبادت است توجّه نمود .
« عبد » از نظر لغت به انسانى گفته مىشود كه سر تا پا تعلّق به مولا و صاحب خود دارد ؛ ارادهاش تابع ارادهء او ، و خواستش تابع خواست اوست ؛ در برابر او خود را مالك چيزى نمىداند و در اطاعت او سستى به خود راه نمىدهد .
بنابراين ، عبوديّت اظهار آخرين درجهء خضوع در برابر كسى است كه همه چيز از ناحيهء اوست ، و به خوبى مىتوان نتيجه گرفت كه تنها كسى مىتواند « معبود » باشد كه نهايت انعام و اكرام را كرده است و او كسى جز خدا نيست !
به تعبير ديگر ، و از بُعد ديگر - « عبوديّت » نهايت اوج تكامل روح يك انسان و قرب او به خداست ، و عبوديّت تسليم مطلق در برابر ذات پاك اوست ؛ عبادت تنها ركوع و سجود و قيام و قعود نيست ، بلكه روح عبادت تسليم بىقيد و شرط در برابر كمال مطلق و ذات بىمثالى است كه از هر عيب و نقص مبرّاست .
بديهى است چنين عملى بهترين انگيزهء توجّه به كمال مطلق و پرهيز از هرگونه آلودگى و ناپاكى است ؛ چرا كه انسان سعى مىكند خود را به معبود خويش نزديك و
هامش
( 1 ) . محجّة البيضاء ، جلد 5 ، صفحهء 112 تا 114 ( با تلخيص ) .