اشاره به لغزش آدم ( كه در واقع ترك اولى بود نه گناه ) مىگويد : چه اشكالى دارد كه همهء فرزندان آدم به هنگام ارتكاب خطاها به او اقتدا كنند ، چرا كه خير محض ، كار فرشتگان است ، و آمادگى براى شرّ بدون جبران ، خوى شياطين است ، و باز گشت به خير بعد از شرّ ، طبيعت آدميان است ؛ آن كس كه به هنگام ارتكاب گناه و انجام شرّ به خير باز گردد ، حقيقتاً انسان است !
در واقع توبه اساس دين را تشكيل مىدهد ، چرا كه دين و مذهب انسان را به جدا شدن از بديها و بازگشت به خيرات دعوت مىكند ؛ و با توجّه به اين حقيقت ، لازم است توبه در صدر مباحث مربوط به اعمال و صفات نجاتبخش قرار گيرد . » « 1 »
به تعبير ديگر ، بسيار مىشود كه از انسان - مخصوصاً در آغاز تربيت و سير و سلوك الى اللَّه لغزشهايى سر مىزند ، اگر درهاى بازگشت به روى او بسته شود بكلّى مأيوس مىگردد و براى هميشه از پيمودن اين راه باز مىماند ؛ به همين دليل ، در مكتب تربيتى اسلام ، « توبه » به عنوان يك اصل مهم مطرح است و از تمام آلودگان به گناه دعوت مىكند كه براى اصلاح خويش و جبران گذشته از اين باب رحمت الهى وارد شوند .
اين حقيقت در سخنان امام على بن الحسين عليه السلام در مناجات تائبين با زيباترين صورتى بيان شده ، « الهى انْتَ الَّذى فَتَحْتَ لِعِبدِكَ باباً الى عَفْوِكَ سَمَّيْتَهُ التَّوبَةَ فَقُلْتَ تُوبُوا الى اللَّهِ تَوبَةً نَصُوحاً ، فَما عُذْرُ مَنْ اغْفَلَ دُخُولَ الْبابِ بَعْدَ فَتْحِهِ ؛ معبود من ! تو كسى هستى كه به روى بندگانت درى به سوى عفوت گشودهاى و نامش را توبه نهادهاى ، و فرمودهاى باز گرديد به سوى خدا و توبه كنيد ، توبهء خالص ! حال كه اين در رحمت باز است ، عذر كسانى كه از آن غافل شوند چيست » ؟ « 2 »
جالب اين كه خداوند علاقهء فوق العادهاى به توبهء بندگان دارد ، چرا كه آغاز تمام خوشبختيهاى انسان است . در حديثى از امام باقر عليه السلام مىخوانيم : « انَّ اللَّهَ تَعالَى اشَدُّ فَرَحاً بِتَوبَةِ عَبْدِهِ مِنْ رَجُلٍ اضَلَّ راحِلَتَهُ وَ زادَهُ فِىلَيْلَةٍ ظَلْماءَ فَوَجَدَها ؛ خداوند از توبهء بندهاش بسيار شاد مىشود ، بيش از كسى كه مركب و توشهء خود را در بيابان ( خطرناكى ) در يك شب
هامش
( 1 ) . المحجّة البيضاء ، جلد 7 ، صفحهء 6 و 7 ( با تلخيص ) .
( 2 ) . مناجاتهاى پانزدهگانهء امام سجّاد عليه السلام ، مناجات اوّل ، بحار ، جلد 94 صفحهء 142 .