مهاجرت نمود .
آيا هنگامى كه حيات مادّى انسان در يك محيط به خاطر آلودگى به خطر بيفتد ، از آن جا هجرت نمىكند ؟ پس چرا هنگامى كه حيات معنوى و اخلاقى او كه از حيات مادّى ارزشمندتر است به خطر افتد ، به عذر اين كه اين جا زادگاه من است ، تن به انواع آلودگيهاى خود و خانواده و فرزندانش بدهد و مهاجرت نكند !
بر تمام علماى اخلاق لازم است كه براى پرورش فضائل اخلاقى برنامههاى مؤثّرى براى پاكسازى محيط بينديشند ؛ چرا كه بدون آن ، كوششهاى فردى و موضعى كم اثر خواهد بود .
* * *
2 - نقش معاشران و دوستان
موضوع ديگرى كه تأثير عميق آن به تجربه ثابت شده و همهء علماى اخلاق و تعليم و تربيت اتّفاق نظر دارند ، مسألهء معاشرت و دوستى است . غالباً دوستان و معاشران ناباب و آلوده سبب آلودگى افراد پاك شدهاند ؛ عكس آن نيز صادق است ، زيرا بسيارى از افراد پاك و قوىّالاراده توانستهاند بعضى از معاشران ناباب را به پاكى و تقوا دعوت كنند . با اين اشاره به قرآن باز مىگرديم و اشاراتى را كه قرآن به اين مسأله دارد با هم مىشنويم :
1 - وَمَنْ يَعْشُ عَنْ ذِكْرِ الرَّحْمنِ نُقَيِّضْ لَهُ شَيْطاناً فَهُوَ لَهُ قَرينٌ - وَانَّهُمْ لَيَصُدُّوْنَهُمْ عَنِ السَّبيلِ وَيَحْسَبُونَ انَّهُمْ مُهْتَدُونَ - حَتَّى اذا جاءَنا قالَ يالَيْتَ بَيْنى وَبَيْنَكَ بُعْدَ الْمَشْرِقَيْنِ فَبِئْسَ الْقَرينُ . « 1 »
2 - قالَ قائِلٌ مِّنْهُمْ انّى كانَ لى قَرينٌ - يَقُولُ اءِنَّكَ لَمِنَ الْمُصَدِّقينَ - اءِذامِتْنا وَكُنَّا تُراباً وَعِظاماً أَءِنَّالَمَدينُون - قالَ هَلْ انْتُمْ مُطَّلِعُونَ - فَاطَّلَعَ فَرَاهُ فى سَواءِ الْجَحيمَ - قالَ تَاللَّهِ انْ كِدْتَّ لَتُرْدينِ - وَلَوْلا نِعْمَةُ رَبّى لَكُنْتُ مِنَ الْمُحْضَرينَ . « 2 »
3 - وَيَوْمَ يَعَضُّ الظَّالِمُ عَلى يَدَيْهِ يَقُوْلُ يالَيْتَنِى اتَّخَذْتُ مَعَ الرَّسُولِ سَبيلًا - يا
هامش
( 1 ) . سورهء زخرف ، آيات 36 و 37 و 38 .
( 2 ) . سورهء صافّات ، آيات 51 تا 57 .