1 - سه ديدگاه در برخورد با مسائل اخلاقى
ديدگاه اوّل ، ديدگاهى است كه مىگويد : تهذيب نفس نوعى جهاد و مبارزه با دشمنان درونى است ، كه در كمين انسانها هستند .
اين ديدگاه از حديث معروف پيغمبر اكرم صلى الله عليه و آله گرفته شده است آنجا كه مىخوانيم :
پيغمبر اكرم صلى الله عليه و آله گروهى از مجاهدان اسلام را به سوى ميدان جهاد فرستاد ، هنگامى كه از جهاد بازگشتند فرمود : « مَرْحَبًا بِقَوْمٍ قَضَوُا الْجِهادَ الْاصْغَرَ وَبَقِىَ عَلَيْهِمُ الْجِهادُ الْاكْبَرُ فَقيلَ يارُسُولَ اللَّهِ مَاالْجِهادُ الْاكْبَرُ ، قالَ صلى الله عليه و آله : جِهادُ النَّفْسِ ؛ آفرين بر جمعيّتى كه جهاد اصغر را انجام دادند و جهاد اكبر بر دوش آنها مانده است ؛ كسى عرض كرد : اى رسول خدا ! جهاد اكبر چيست ؟ فرمود : جهاد با نفس . » « 1 »
در بحار الانوار در ذيل همين حديث چنين آمده است : « ثُمَّ قالَ صلى الله عليه و آله : افْضَلُ الْجِهادِ مَنْ جاهَدَ نَفْسَهُ الَّتى بَيْنَ جَنْبَيْهِ ؛ سپس فرمود برترين جهاد ، جهاد با نفسى است كه در ميان دو پهلو قرار گرفته است . » « 2 »
بعضى از آيات قرآنى كه در زمينهء جهاد وارد شده نيز به جهاد اكبر تفسير شده است ، يا از اين نظر كه ناظر به خصوص جهاد با نفس است ، و يا از اين نظر كه مفهوم عامّى دارد كه هر دو بخش از جهاد را شامل مىشود .
در تفسير قمى در ذيل آيهء 6 سورهء عنكبوت : « وَمَنْ جاهَدَ فَانَّما يُجاهِدُ لِنَفْسِهِ انَّ اللَّهَ لَغَنِىٌ عَنِ الْعالَمينَ ؛ كسى كه جهاد كند براى خود جهاد مىكند ، چرا كه خداوند از همهء جهانيان بىنياز است . » مىخوانيم : وَمَنْ جاهَدَ . . . قالَ نَفْسَهُ عَنِ الْشَّهَواتِ وَاللَّذَّاتِ وَالمَعاصِى ؛ يعنى ، منظور مبارزه با نفس در برابر شهوات و لذّات نامشروع و گناهان است . » « 3 »
اين تفسير از آنجا سرچشمهء مىگيرد كه در اين آيه فايدهء جهاد را متوجّه خود انسان مىكند ، و اين بيشتر در جهاد با نفس است ، بويژه اين كه در آيهء قبل از آن سخن از لقاء اللَّه است ( مَنْ كانَ يَرجُوا لِقاءَ اللَّهِ . . . ) و مىدانيم لقاء اللَّه و شهود الهى و رسيدن به
هامش
( 1 ) . وسائل الشّيعه ، جلد 11 ، صفحهء 122 ( باب اوّل ، جهاد النّفس ) .
( 2 ) . بحار الانوار ، جلد 67 ، صفحهء 65 .
( 3 ) . تفسير قمى ، جلد 2 ، صفحهء 148 ، و بحار الانوار ، جلد 67 ، صفحهء 65 .