انسان نه تنها به مردم دروغ نگويد ، به خويشتن هم دروغ نگويد و حتّى به خداى خود دروغ نگويد ؛ هنگامى كه در نماز « ايَّاكَ نَعْبُدُ وايَّاكَ نَسْتَعيُن » مىخواند و مىگويد خداوندا تنها تو را مىپرستم و تنها از تو يارى مىجويم ، كمترين دروغى در اين سخن نباشد ، از هرگونه معبود شيطانى و هواى نفس بر كنار باشد و تنها خضوع و تسليمش در برابر حق باشد ؛ پس ، از تكيه كردن بر مال و جاه و قدرت و مقام و ما سوى اللَّه بر كنار باشد ، تنها تكيه بر لطف خدا كند و از او مدد جويد . اگر كسى چنين باشد تمام اصول و فروع اخلاق در او زنده مىشود .
* * * 5 - در روايات اسلامى تعبيراتى تحت عنوان « افضل الاخلاق » ( برترين صفات اخلاقى ) يا « اكرم الاخلاق » و « احسن الاخلاق » و « اجمل الخصال » ديده مىشود كه در آنها نيز اشاره به بخشهاى مهمى از اصول اخلاقى شده است ؛ از جمله ، در حديثى مىخوانيم : « سُئِلَ الْباقِرُ عليه السلام عَنْ افْضَلِ الْاخلاقِ فَقالَ الصَّبْرُ وَالسَّماحَةُ ؛ از امام باقر عليه السلام دربارهء بهترين اخلاق سؤال شد ، فرمود : صبر ( شكيبايى و استقامت ) و جود و بخشش است . » « 1 »
در حديث ديگرى از على عليه السلام آمده ، فرمود : « اكْرَمُ الْاخْلاقِ السَّخاء وَاعَمُّها نَفْعاً الْعَدْلُ ؛ با ارزشترين اخلاق اسلامى سخاوت و پرسودترين آنها عدالت است . » « 2 »
در حديث ديگرى از همان حضرت مىخوانيم : « اشْرَفُ الْخَلائِقِ التَّواضُعُ وَالْحِلْمُ وَلِيْنُ الْجانِبِ ؛ برترين صفات اخلاقى ، تواضع و حلم و نرمش و انعطافپذيرى و مدارا است . » « 3 »
در حديث ديگرى از امام صادق عليه السلام مىخوانيم كه از آن حضرت پرسيدند :
« اىُّ الْخِصالِ بِالْمَرْءِ اجْمَلُ فَقالَ وِقارٌ بِلامَهَابَةٍ ، وَسَماحٌ بِلا طَلَبِ مُكافاةٍ ، وَتَشاغُلٌ بِغَيْرِ مَتاعِ الدُّنْيا ؛ كداميك از صفات انسانى زيباتر است ؟ فرمود : وقارى كه توأم با ايجاد ترس نباشد ، و بخششى كه انتظار مقابلهء با مثل در آن نباشد ، و مشغول شدن به غير متاع دنيا است . » « 4 »
* * *
هامش
( 1 ) . بحار الانوار ، ج 36 ، ص 358 .
( 2 ) . غرر الحكم .
( 3 ) . غرر الحكم .
( 4 ) . اصول كافى ، ج 2 ، ص 240 .