و زيركى ، رسيدن به دقايق حكمت ، پند گرفتن از حوادث و توجّه به روش پيشينيان . »
سپس مىافزايد : « و الْعَدَلُ مِنْها عَلى ارْبَعِ شُعَبٍ ، عَلى غائِصِ الْفَهْمِ ، وَغَوْرِ الْعِلْمِ ، وَزُهْرَةِ الْحُكْمِ ، وَرَساخَةِ الْحِلْمِ ؛ عدالت نيز بر چهار شاخه است : دقّت براى فهم مطالب ، غور در علم و دانش ، ( سپس ) قضاوت صحيح و ( سرانجام ) حلم و بردبارى پايدار . »
و در پايان مىفرمايد : « وَالْجِهادُ مِنْها عَلى ارْبَعِ شُعَبٍ عَلَى الْامْرِ بِالْمَعْرُوفِ وَالنَّهْىِ عَنِ الْمُنْكَرِ و الصِّدْقِ فِىالْمَواطِنِ ، وَشَنآنِ الْفاسِقِينَ ؛ جهاد نيز چهار شاخه دارد : امر به معروف ، و نهى از منكر ، صدق و راستى در معركه نبرد ، و دشمنى با فاسقان . »
سپس به ستونهاى چهارگانهء كفر كه نقطهء مقابل آن است ، مىپردازد و يك به يك را شرح مىدهد . « 1 »
همان گونه كه ملاحظه مىشود ، امام با دقّت بىنظيرى اصول اساسى ايمان و كفر و آثار آن را در درون و برون كه شامل اخلاق عملى مىشود ترسيم فرموده و براى هر شاخه ، شاخههاى ديگرى ذكر كرده است ، كه بررسى جزئيّات اين حديث مقال ديگرى را مىطلبد .
* * * 3 - در حديث ديگرى از امام امير مؤمنان على عليه السلام مىخوانيم :
« ارْبَعٌ مَنْ اعْطِيَهُنَّ فَقَدْ اوتِىَ خَيرَ الدُّنْيا وَالْاخِرَةِ ، صِدْقُ حَدِيْثٍ وَاداءُ امانَةٍ ، وَعِفَّةُ بَطْنٍ وَحُسْنُ خُلْقٍ ؛ چهار چيز است به هر كس داده شود خير دنيا و آخرت به او داده شده است : راستى در سخن گفتن و اداء امانت ، و عفّت شكم ( پرهيز از حرام ) و حسن خلق . » « 2 »
4 - همين معنى بطور فشردهتر و در حديث ديگرى از امام صادق عليه السلام آمده است ، كسى خدمتش رسيد و تقاضا كرد چيزى به او بياموزد كه خير دنيا و آخرت در آن باشد ، و مشتمل بر سخن طولانى نباشد ، امام عليه السلام در پاسخ او فرمود : « لاتَكْذِبْ ؛ دروغ مگو ! » « 3 »
در واقع چنين است كه ريشهء تمام فضائل اخلاقى بر راستى و صدق قرار گرفته كه
هامش
( 1 ) . كلمات قصار نهج البلاغه ، كلمهء 31 ( با تلخيص ) ؛ شبيه اين حديث دربارهء شعب چهارگانهء كفر ، در اصول كافى ، جلد 2 ، ص 391 ( باب دعائم الكفر و شعبه ) آمده است .
( 2 ) . غرر الحكم .
( 3 ) . تحف العقول ، ص 264 .