« اذا » مىباشد ، زيرا به معناى « حين » است . مصدر « انّ ربّك أوحى » متعلّق به « تحدّث » .
« يومئذ » منصوب به « يصدر » است . « أشتاتا » حال است . مصدر « ليروا » متعلّق به « يصدر » و « خيرا » تميز است كه « مثقال ذرّة » را بيان مىكند ، زيرا معنايش چنين است :
« ذرّة من خير » و همچنين است « شرّا » .
تفسير
إِذا زُلْزِلَتِ الْأَرْضُ زِلْزالَها .
اين آيه از وحشتهاى موجود در روز قيامت هشدار مىدهد كه در اين روز زمين آرامش خود را از دست مىدهد و به شدّت تكان مىخورد و از اين قبيل است آيهء 1 از سورهء حج :
« يا أَيُّهَا النَّاسُ اتَّقُوا رَبَّكُمْ إِنَّ زَلْزَلَةَ السَّاعَةِ شَيْءٌ عَظِيمٌ » .
وَ أَخْرَجَتِ الْأَرْضُ أَثْقالَها ،
زمين آنچه را كه در اندرونش دارد از قبيل مردگان ، گنجها و شهر و تمدّنها را بيرون مىريزد .
وَ قالَ الْإِنْسانُ ما لَها .
اين زمين را چه شده است كه بر خلاف معمول به حركت درآمده است ؟ چه اتّفاقى براى آن افتاده است ؟
يَوْمَئِذٍ تُحَدِّثُ أَخْبارَها .
سخن گفتن انسان آن است كه آنچه در دل دارد ، بروز دهد و سخن گفتن زمين آن است كه آنچه از شگفتىها را كه در طى روزگاران و دورانها بلعيده است ، آشكار سازد . . . و من نمىدانم كه آيا باستانشناسان اين نمايشگاه شگفتآور و وحشتانگيز را در آن روز مشاهده خواهند كرد يا خير ؟
بِأَنَّ رَبَّكَ أَوْحى لَها .
هرآنچه در روز قيامت براى زمين رخ مىدهد ، برطبق فرمان خداوند است . شيخ محمّد عبده مىگويد : « هيچ مانعى ندارد كه ويران شدن زمين در پايانهء عمرش بر اثر يكى از عواملى باشد كه ساختمان آن را ويران مىكند و آن هم چون غبار پراكنده مىسازد » . گويى عبده با اين سخن خويش به انفجارهاى هستهاى بر روى زمين و اندرون آن اشاره مىكند ، با اينكه مىدانيم در زمان او هنوز اين انفجارها اتّفاق نيفتاده بود . نظريه بسيار نزديك [ به صواب ] است ، چون عمر زمين همانند موجودات زنده با گذشت زمان به پايان نمىرسد ، بلكه يك نوع