اينرو ، خداوند بهخاطر ابراز مهربانى نسبت به پيامبر صلّى اللّه عليه و إله وى را با همان ويژگى كه در آن زمان داشت مورد خطاب قرار داد و از همين باب است سخن پيامبر صلّى اللّه عليه و إله خطاب به على عليه السّلام كه فرمود : « قم يا أبا تراب ؛ برخيز اى پدر خاك » ، زيرا على عليه السّلام در آن هنگام بر روى خاك خوابيده بود . نيز از اين قبيل است سخن پيامبر صلّى اللّه عليه و إله خطاب به حذيفه يمانى :
« قم يا نومان ؛ برخيز اى خوابيده » و حذيفه در آن زمان خواب بود .
قُمِ اللَّيْلَ إِلَّا قَلِيلًا ،
اى محمّد صلّى اللّه عليه و إله در جامه پيچيدن را كنار بگذار و شب را در نماز و عبادت ، زنده نگهدار ، مگر اندكى از آن را كه بهمنظور خواب و استراحت به بسترت پناه مىبرى . به بيانى ديگر : شب را به دو قسمت تقسيم مىكنى : قسمتى از آن را براى پروردگارت قرار مىدهى و قسمت ديگر براى خودت . كسى گفته است :
خداوند خواسته است با اين بيان پيامبرش را براى يك جهاد درازمدّت و شكيبايى در برابر مصيبتها و رنجهاى دعوت و آزارهايى كه از سوى مشركان مىبيند ، آماده كند ! اين ديدگاه ، فقط يك خيالپردازى است ، چون خدا پيامبرش محمّد صلّى اللّه عليه و إله را از همان فطرتش و از همان نخستين روز ولادت براى امانت بزرگ خويش آماده كرده بود .
نِصْفَهُ أَوِ انْقُصْ مِنْهُ قَلِيلًا * أَوْ زِدْ عَلَيْهِ ؛
يعنى اندكى از آن بكاه يا اندكى بيفزاى .
اين جمله ، بيان و تفسير اين سخن خداست :
« قُمِ اللَّيْلَ إِلَّا قَلِيلًا » ،
زيرا معنايش چنين مىباشد : اى محمّد صلّى اللّه عليه و إله تو مىتوانى تمام نصف شب را به پا خيزى و نماز بخوانى ، يا كمتر از نصف شب و يا اندكى بيشتر از آن را . اين تفسير مبتنى بر آن است كه « نصفه » بدل از « الليل » باشد ، نه از « قليل » و جايز است كه بدل از « قليل » باشد ، نه از « الليل » و در اين صورت معنايش چنين مىشود : اى محمّد صلّى اللّه عليه و إله تو مىتوانى تمامى نصف شب ، يا كمتر از آن و يا اندكى بيشتر از آن را در بسترت به استراحت بپردازى و بدان پناه ببرى .
از لحاظ معنا هيچ تفاوتى ميان اين دو نوع اعراب وجود ندارد ، زيرا بدل ، بدل كل از كل است ، خواه بدل از مستثنا باشد و خواه بدل از مستثنامنه . بسيارى از مفسّران از واژهء « قليل » در آيه ، چنين استنباط كردهاند كه مقدار كاهش از حدّ يكسوم فروتر و