است . بنابراين ، واجب است كه خداى سبحان انسان را پس از مرگ به زندگى برگرداند ، تا به وعده و هشدارش وفا كرده باشد . نيز خداوند عادل است و در اين ترديدى وجود ندارد ، درحالىكه ما مىبينيم ، ستمگر زندگىاش را سپرى مىكند بدون اينكه كسى داد ستمديده را از او بستاند و اگر دوباره زندهشدن براى حسابرسى و كيفر نباشد ، وضعيّت ستمديده بهمراتب بدتر از ستمگر است و خداوند هم ستمگر خواهد بود و شأن خدا بسيار بالاتر از اينگونه پندارها است .
امّا نعمتهاى دنيا نشانهء خشنودى خدا و تهيدستى در آن دليل بر خشم او نيست .
امام على عليه السّلام فرمود :
اى مردم ! دنيا خانهء زودگذر و آخرت خانهء ماندنى شماست . بنابراين ، از گذرگاه خود براى قرارگاه خود برگيريد و دلهايتان را از دنيا بيرون ببريد ، پيش از آنكه بدنهايتان از آن بيرون برده شود ، چون شما در اين دنيا آزموده و براى غير آن آفريده شديد .
وَ خَلَقَ اللَّهُ السَّماواتِ وَ الْأَرْضَ بِالْحَقِّ .
اين جمله ، علّت برابر نبودن نيكوكار و بدكار را بيان مىكند ، بدين ترتيب كه خدا جهان را به حق و عدالت آفريده است نه بيهود و باطل ؛ زيرا او از اين دو پاك است . بنابراين ، محال است كه نيكوكار و بدكار با هم برابر باشند ، چون در غير اين صورت ، آفرينش جهان بيهوده و باطل خواهد بود ؛ زيرا اگر روا باشد كه كسى در يك چيز كار بيهوده انجام دهد ، انجامدادن آن در چيزى ديگر نيز روا خواهد بود .
وَ لِتُجْزى كُلُّ نَفْسٍ بِما كَسَبَتْ وَ هُمْ لا يُظْلَمُونَ .
اين ، شيوهء درست و شيوهء حق و عدالت است : هركس به اندازهء ذرّهاى كار نيك انجام دهد آن را مىبيند و هركس به اندازهء ذرّهاى كار بد انجام دهد آن را مىبيند . به جلد چهارم ، تفسير آيهء 4 از سورهء يونس ، بخش : « حسابرسى و كيفر حتمى است » رجوع كنيد .
خلاصهء سخن : خدا حكيم است و خطا نمىكند و حكمت او ايجاب مىكند كه انسان را پس از مرگش دوباره زنده كند تا نيكوكار را از بدكار جدا سازد و هركدام را به سزاى عملش برساند ، و گرنه آفرينش بيهوده خواهد بود . خدا در آيهء 115 از سورهء