درست نيست كه با عبارت يا ايها المؤمنون مورد خطاب قرار گيرند ، هرچند آنان وانمود مىكنند كه مؤمن مىباشند . برخى از مردم با نيّت راستى و وفا چيزى را مىگويند و وعده مىدهند ، ليكن شرايط به آنان اجازه نمىدهد و بهرغم اينكه تلاش مىكنند نمىتوانند به وعدهشان وفا كنند . ترديدى نيست كه چنين افرادى معذور هستند . برخى از آنان چيزى مىگويند و براى عمل به اين سخن آماده مىشوند ، ليكن زمانىكه هنگام عمل فرامىرسد و عوامل آن فراهم مىشود ، آنها از روى تنبلى ، يا ترس و يا بخل برمىگردند و تصميم خود را لغو مىكنند ، چنين افرادى مؤمن هستند ، ليكن مؤمنى كه در اراده و دربرابر نفس امّارهاش ، سست و ناتوان است .
اين دستهء اخير از مردم ، مورد خطاب سخن خداوند است :
يا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لِمَ تَقُولُونَ ما لا تَفْعَلُونَ * كَبُرَ مَقْتاً عِنْدَ اللَّهِ أَنْ تَقُولُوا ما لا تَفْعَلُونَ .
كسىكه خدا را به خشم آورد به عذاب دردناك گرفتار خواهد شد . بسيارى از مفسّران مىگويند :
گروهى از صحابه پيش از آنكه عوامل فرمان جنگ آماده شود ، آرزو مىكردند كه كاش جنگ بر آنان واجب شود . زمانىكه عوامل آن فراهم و بر آنان واجب شد ، دستهاى از آنان از شركت در آن خوددارى كردند . اين آيه دربارهء آنان نازل شد . اين ديدگاه دور بهنظر نمىرسد ، چون سياق آيه بدان اشاره مىكند ، آنجا كه خدا بلافاصله مىگويد :
إِنَّ اللَّهَ يُحِبُّ الَّذِينَ يُقاتِلُونَ فِي سَبِيلِهِ صَفًّا كَأَنَّهُمْ بُنْيانٌ مَرْصُوصٌ .
« مَرْصُوصٌ » :
محكم و استوار ، چنانكه گويى با سرب بنيان نهاده شده است . از دانشمندان باستانشناس نقل كردهاند كه آنان به ساختمانهاى باستانى دست يافتند كه از سرب ساخته شدهاند . خداوند از زبان ذو القرنين حكايت مىكند و مىگويد :
« آتُونِي أُفْرِغْ عَلَيْهِ قِطْراً ؛
مس گداخته بياوريد تا بر آن ريزم » . « 1 » قطر ، همان سرب و يا مس گداخته است . لازم به گفتن است كه خداوند در هر كارى كه به خير و صلاح مردم باشد ، دوست دارد كه آنان با يكديگر همبستگى داشته باشند و به كمك يكديگر برخيزند .
هامش
( 1 ) . كهف ( 18 ) آيهء 96 .