فريب دهد و سپس مجازاتشان كند . چگونه چنين كند ، درحالىكه مىگويد : « تو را بر بندگان من تسلّطى نيست ، مگر بر آن گمراهانى كه تو را پيروى كنند » . « 1 » نيز مىگويد :
« پروردگارت بر بندگان ستم نمىكند » . « 2 » بنابراين ، معناى آيه چنين است : هركس از دين و آيين خدا روى گرداند و به شهوترانىها و لذّتها تمايل پيدا كند ، خدا به او توجّه نمىكند و او را به نفس امّارهاش واگذار مىكند و نيز به شياطين انسى و جنّى كه به او حمله كنند و به جايگاههاى هلاكت رهنمونش شوند و خداوند نيز او را با جبر و زور از معصيت بازنمىدارد . نظير اين آيه در آيهء 25 از سورهء فصلت بيان شد .
وَ إِنَّهُمْ لَيَصُدُّونَهُمْ عَنِ السَّبِيلِ .
ضمير « انّهم » به شياطين برمىگردد ؛ زيرا مراد از شيطان ، جنس شيطان است . ضمير « يصدّونهم » به پيروان شيطان برمىگردد و مقصود از « السّبيل » همان راه حق و هدايت است .
وَ يَحْسَبُونَ أَنَّهُمْ مُهْتَدُونَ .
شياطين ، پيروانشان را به گمراهى رهنمون مىشوند و پيروان بر اين باورند كه در پيروى از شياطين راه هدايت مىروند . بدبختترين مردم كسى است كه راه هلاكت را برود و بر اين باور باشد كه بر راه درست و استوار است : « بگو : آيا شما را آگاه كنيم كه كردار چه كسانى بيش از همه به زيانشان بود ؟ آنهايى كه كوشش آنان در دنيا تباه شد و مىپنداشتند كارى نيكو مىكنند » . « 3 »
حَتَّى إِذا جاءَنا قالَ يا لَيْتَ بَيْنِي وَ بَيْنَكَ بُعْدَ الْمَشْرِقَيْنِ فَبِئْسَ الْقَرِينُ .
در « جاءنا » و « قال » ضمير پنهانى است كه به پيروىكننده از شياطين و گمراهكنندگان برمىگردد . در اين جمله چيزى حذف شده و تقدير آن چنين است : در قيامت پيروىكننده به پيروى شونده مىگويد : كاش ميان من و تو از مشرق تا مغرب فاصله بود و تو بد رفيق و همراه برايم بودى . از اين قبيل است آيهء 166 از سورهء بقره : « آنگاه كه پيشوايان عذاب را بنگرند و از فرمانبران خويش بيزارى جويند و پيوند ميان ايشان گسسته گردد » .
هامش
( 1 ) . حجر ( 15 ) آيهء 42 .
( 2 ) . فصلت ( 41 ) آيهء 46 .
( 3 ) . كهف ( 18 ) آيهء 103 - 104 .