به معناى عادل است . « بفضل اللّه و برحمته » متعلق به فعل محذوف كه فعل موجود بر آن دلالت دارد ، يعنى « قل ليفرحوا بفضل اللّه و برحمته » . « فبذلك » اشاره است به فضل و رحمت خدا و متعلق است به « فليفرحوا » . اين تأكيد اشاره به اين نكته دارد كه جز به فضل و رحمت خدا نبايد به چيزى شادمان شد . « ما » در جمله : « ما أنزل اللّه » براى استفهام انكارى و محلّ آن منصوب به « أنزل » است . « آللّه » مركب از دو كلمه است :
همزهء استفهام و لفظ جلاله يعنى « أاللّه » . « ما ظنّ الّذين » . « ما » مبتدا و « ظن » خبر آن است .
تفسير
يا أَيُّهَا النَّاسُ قَدْ جاءَتْكُمْ مَوْعِظَةٌ مِنْ رَبِّكُمْ وَ شِفاءٌ لِما فِي الصُّدُورِ وَ هُدىً وَ رَحْمَةٌ لِلْمُؤْمِنِينَ .
صفتهاى چهارگانهء : اندرز ، شفا ، هدايت و رحمت ، صفتهاى قرآن كريم هستند . هدف از بيان اين صفتها ، پاسخ دادن به مشركان و هركسى است كه دربارهء كتاب خدا ترديد دارد و آن را قبول ندارد ، بدين ترتيب كه قرآن به مردم اندرز نيكو مىدهد ، دلها را از بيمارى هوسها و پستىها شفا مىبخشد ، به آنچه پايدارتر است هدايت مىكند و رحمتى است كه هركس را كه بدان ايمان آورد و عمل كند ، از هلاكت و عذاب رهايى مىبخشد . بنابراين ، هركس كه قرآن را رد كند ، اين اصول را كه پايههاى حق و نيكى و راههاى رستگارى و ايمان مىباشند ردّ كرده است .
قُلْ بِفَضْلِ اللَّهِ وَ بِرَحْمَتِهِ فَبِذلِكَ فَلْيَفْرَحُوا هُوَ خَيْرٌ مِمَّا يَجْمَعُونَ ؛
يعنى شخص خردمند به ثروت و عوامل لذّت در اين زندگى خوشحال نمىشود و تنها به فضل و رحمت خدا خوشحال مىشود و غبطه مىخورد . مفسران ، سخن از معناى فضل و رحمت خدا و بيان تفاوت ميان اين دو را ، به درازا كشاندهاند . سياق آيه نشان مىدهد كه مراد از آن دو در اينجا ، ره يافتن به راه نيكى و رستگارى است ؛ مانند فضل و رحمت در اين سخن خداوند :
« وَ لَوْ لا فَضْلُ اللَّهِ عَلَيْكَ وَ رَحْمَتُهُ لَهَمَّتْ طائِفَةٌ مِنْهُمْ