« لَأَمْلَأَنَّ جَهَنَّمَ مِنْكَ وَ مِمَّنْ تَبِعَكَ مِنْهُمْ أَجْمَعِينَ » .
« 1 »
در اينجا پرسشهايى مطرح است كه نياز به پاسخ دارد . اين پرسشها عبارتند از :
1 . آيا خطاب خدا به ابليس با واسطه بوده يا بدون واسطه ؟
2 . سخن ابليس : « . . . حال كه مرا گمراه ساختهاى . . . » نشان مىدهد كه گمراه شدن شيطان از سوى خدا بوده است . بنابراين ، چگونه خدا او را مجازات مىكند ؟
3 . چرا خداوند ابليس را مهلت داد ، درحالىكه مىدانست او فاسد است و ديگران را هم فاسد مىكند ؟
ما به اين پرسشهاى سهگانه بسيار كوتاه پاسخ مىدهيم :
امّا پاسخ پرسش اوّل : ما به وجود اين گفتگو [ - گفتگوى ابليس و خداوند ] ايمان داريم ؛ زيرا وحى بر آن دلالت دارد و عقل هم آن را نفى نمىكند و از طرف ديگر ، بر ما لازم نيست كه دربارهء شكل و چگونگى اين گفتگو تحقيق كنيم ؛ چراكه وحى آن را بيان نكرده است .
پاسخ پرسش دوم : گمراهى از جانب خود ابليس است نه از سوى خداوند ؛ زيرا ابليس در آيهء 40 - 39 از سورهء حجر اعتراف مىكند كه او گمراهكننده است : « . . . و همگان را گمراه كنم ، مگر آنها كه بندگان بااخلاص تو باشند » . چگونه خدا بنده را گمراه مىكند و آنگاه او را به سبب همين گمراهى مورد مجازات قرار مىدهد ؟ ! شأن خداوند از اين سخنان بسيار بالاتر است . امّا سخن ابليس :
« فَبِما أَغْوَيْتَنِي » ،
بدين معناست كه چون مرا با امر به سجدهء آدم - آنچه مرا در گمراهى و معصيت انداخت - آزمودى من همچنين و چنان خواهم كرد ؛ به سخن ديگر گويى ابليس به خداوند مىگويد : خدايا ! تو به من دستور دادى و من از دستور تو اطاعت نكردم و هيچكس را هم نخواهم گذاشت كه از فرمان تو اطاعت كند .
پاسخ پرسش سوم : مشيت الهى اقتضا دارد كه به انسان از طريق عقل و اندرز
هامش
( 1 ) . ص ( 38 ) آيهء 85 .