و وحى كردن از سوى خودش به راهى هدايت كرده است كه او را از باطل دور مىسازد و به حق مىرساند .
دِيناً قِيَماً مِلَّةَ إِبْراهِيمَ حَنِيفاً .
الملّة : دين . حنيف : كسى كه اديان باطل را رها و از دين حق پيروى مىكند . معناى آيه اين است : راهى كه خدا با آن پيامبرش ، محمّد صلّى اللّه عليه و آله را هدايت كرد ، همان دين ابراهيم خليل الرّحمن است كه پيروان تمام اديان آنرا بزرگ مىشمارند .
وَ ما كانَ مِنَ الْمُشْرِكِينَ ؛
ابراهيم از مشركان نبود ، بلكه از دشمنترين دشمنان شرك و پيروان آن بود . اين جمله ، ردّى است بر مشركان قريش كه تصور مىكردند بر دين ابراهيماند .
قُلْ إِنَّ صَلاتِي وَ نُسُكِي وَ مَحْيايَ وَ مَماتِي لِلَّهِ رَبِّ الْعالَمِينَ .
موضوع آيهء قبلى اصول دين و عقيده بود ، به دليل جملهء
« وَ ما كانَ مِنَ الْمُشْرِكِينَ »
و موضوع اين آيه فروع دين و شريعت است ؛ زيرا واژههاى « صلاة » ( نماز ) و « نسك » ( اعمال عبادى ) در آن آمده است ؛ عطف « نسك » بر « صلاة » از قبيل عطف عام بر خاص است ؛ نظير آيهء :
« وَ ما أُوتِيَ مُوسى وَ عِيسى وَ النَّبِيُّونَ مِنْ رَبِّهِمْ » .
« 1 »
« محيا و ممات » . در اينجا كنايه از ثبات و استمرار مىباشد . معناى آيه اين است :
حضرت محمّد صلّى اللّه عليه و آله در عبادت ، عقيده ، نيت و عمل خود در زندگىاش ، تنها به خدا روى مىآورد و از او روى برنمىتابد حتى در هنگام مرگ .
لا شَرِيكَ لَهُ وَ بِذلِكَ أُمِرْتُ وَ أَنَا أَوَّلُ الْمُسْلِمِينَ .
اين آيه توضيح و تأكيدى است براى توحيد و اخلاص كه آيهء پيشين آنرا دربر داشت و بالطبع ، محمّد صلّى اللّه عليه و آله نخستين مسلمان از ميان امّت خود بهشمار مىرود ؛ زيرا او صاحب مكتب اسلام است .
قُلْ أَ غَيْرَ اللَّهِ أَبْغِي رَبًّا
و كسى كه اين پروردگار [ - غير خدا ] را بخواهد ، در كجا مىتواند او را بيابد ؟ ! :
فَأَيْنَما تُوَلُّوا فَثَمَّ وَجْهُ اللَّهِ
و كسىكه وجهى غير از وجه خدا را بجويد ، سخن آن شاعر بر او صدق مىكند كه :
سوف ترى اذا انجلى الغبار * أفرس تحتك أو حمار ؛
هامش
( 1 ) . آل عمران ( 3 ) آيهء 84 .