است . ما در اينباره در تفسير آيهء 17 از همين سوره و نيز در تفسير آيهء 170 از سورهء نساء مطالبى بيان كرديم .
وَ ما مِنْ إِلهٍ إِلَّا إِلهٌ واحِدٌ .
از امام على عليه السّلام دربارهء توحيد و عدل الهى سؤال كردند . حضرت فرمود : « توحيد آن است كه او را در وهم جاى ندهى و عدالت آن است كه او را متهم نكنى » ؛ يعنى توحيد خدا بدان معناست كه او را در وهمت تصور نكنى ؛ زيرا هر موهومى محدود است و خدا با وهم محدود نمىشود . و عادل دانستن خدا آن است كه او را با حكمتش متهم نكنى و اينكه او كارى را كه شايسته نيست انجام مىدهد .
وَ إِنْ لَمْ يَنْتَهُوا عَمَّا يَقُولُونَ لَيَمَسَّنَّ الَّذِينَ كَفَرُوا مِنْهُمْ عَذابٌ أَلِيمٌ .
ممكن است بپرسيد : ظاهر كلمهء
« مِنْهُمْ »
دلالت دارد كه در ميان نصارا هم كافر است و هم مؤمن ، با اينكه مىدانيم تمام آنان به الوهيت عيسى عليه السّلام اعتقاد دارند و خداى سبحان مىفرمايد :
« لَقَدْ كَفَرَ الَّذِينَ قالُوا إِنَّ اللَّهَ هُوَ الْمَسِيحُ ابْنُ مَرْيَمَ » ؟
مفسّران پاسخ دادهاند :
« مِنْهُمْ »
كسانى را كه توبه كرده و اسلام آوردهاند از ميان مسيحيان خارج مىكند و كسانى را كه همچنان بر كفر خود پاى مىفشارند باقى مىگذارد . اما درست آن است كه بگوييم : مسيحيان براى مدتى نهچندان كوتاه به توحيد و نبوت عيسى عليه السّلام اعتقاد داشتند ، آنگاه به دو گروه تقسيم شدند : يك گروه بر يگانگى خدا ايمان داشتند و ديگرى به چندگانگى و با گذشت زمان ، همگى به سهگانه پرستى اعتقاد پيدا كردند . برايناساس ، واژهء
« مِنْهُمْ »
آن گروه قديمى و از بين رفته را كه به نبوّت عيسى ايمان داشتند نه به الوهيت او ، از جمع كافران خارج مىكند . قبلا در تفسير آيهء 17 از همين سوره ، در اينباره به تفصيل سخن گفته شد .
أَ فَلا يَتُوبُونَ إِلَى اللَّهِ وَ يَسْتَغْفِرُونَهُ وَ اللَّهُ غَفُورٌ رَحِيمٌ .
چهقدر روشن است اين سخن ؛ امّا علىرغم اين روشنى ، برخى از مفسّران آن را تفسير مىكنند و مىگويند :
« در اينجا يك فعل حذف شده و در تقدير : « أ فلا يسمعون ما قلنا فيتوبون » است » . [ لكن