مجسمههايى بسازند و نامهاى مؤنث بر آنها بگذارند ؛ نظير لات ، عزى و منات . اين بتها سمبل فرشتگانى بودند كه عربها خيال مىكردند آنان دختران خدا مىباشند .
آنان در ابتدا با اين بتها به سوى خدا تقرب مىجستند ، لكن با گذشت چند نسل ، همين بتها به صورت خدايانى درآمدند كه مىآفريدند و روزى مىدادند . . . همچنين زيارت قبرهاى اوليا در نزد عربهاى صحرانشين و قشر عوام از حالت تعظيم شعاير و تقديس صاحب قبر بيرون آمد و به اين عقيده تبديل شد كه براى اين قبرها قدرت برترى است كه منفعتها را جلب و ضررها را دفع مىكنند .
وَ إِنْ يَدْعُونَ إِلَّا شَيْطاناً مَرِيداً ؛
يعنى پرستش بتها توسط مشركان ، درواقع پرستش خود شيطان است ؛ زيرا اوست كه آنها را به پرستش بتها دستور مىدهد و آنها نيز از او فرمان مىبرند و هركس كه از ديگرى پيروى كند و راه او را در پيش گيرد ، بندهء فرمانبردار او به شمار مىرود .
لَعَنَهُ اللَّهُ وَ قالَ لَأَتَّخِذَنَّ مِنْ عِبادِكَ نَصِيباً مَفْرُوضاً .
نصيب مفروض ، يعنى حصهء واجب . معناى آيه اين است كه شيطان به خداى عز و جل گفت : من در كسانىكه آنها را براى پرستش خود آفريدى و درباره آنها گفتى :
« وَ ما خَلَقْتُ الْجِنَّ وَ الْإِنْسَ إِلَّا لِيَعْبُدُونِ ؛
« 1 » من جن و انس را نيافريدم مگر اينكه مرا پرستش كنند » ، سهمى دارم و اين سهم براى من فرض واجب است و آن اينكه برخى از آنها از من اطاعت و با تو مخالفت مىكنند .
سؤال : ظاهر آيه نشاندهندهء آن است كه شيطان شخصى حقيقى است و او با كمال قدرت و اعتماد ، خدا را مورد خطاب قرار مىدهد . آيا ظاهر آيه درست است و يا نياز به تأويل دارد ؟
پاسخ : صاحب تفسير المنار از استادش محمد عبده نقل كرده است كه در هر انسانى استعداد نيكى و بدى و پيروى از حق و باطل وجود دارد . خدا به همين
هامش
( 1 ) . ذاريات ( 51 ) آيهء 56 .